• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

НАРЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ САЯСАТТЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

А.А. Нургалиева, К.А. Асылханова

С. Торайәыров атындазы Павлодар мемлекеттік университеті Ауылдық өңірдің әл^м еттік дамуын территориялық дифференция тұрғысынан қарастырғанда, ауылдың әлдтметтік дамуының территориялық ерекшеліктерін зертт^ді жгізге ала отырып, жүйелі қарым-қатынасты да назардан шығаруға болмайды. Ең алдымен, жүйелі қарым-қатынас ж гізіж салыстырылып отырған территориялық нысандарды ж гіз етіп алу басты шарт болып есептеледі. Бұл үрдіс алдымен гюграфтар арасында, содан кейін экономистер мен әлдтметтанушылар арасында қолға алынды. 70-ші жылдардың басынан бастап «кеңістіктік дифференциация-материалдық әлемді сапалы ыңғайдағы ішкі өзара байланысты бөліктерге бөлудің объективті үрдісі» деп саналды. Әрі қарай экономистердің өзі бүл аймақты

«түтас әл^меттік-экономикалық білім жгізі» деп қарастыра бастады.

Қазіргі кезеңде аймақтық саясаттың маңызды міндетінің бірі-аймақтар аралығындағы еңбекті рационалды территориялық бөлу ж әж экономикалық кооперация. Территориялық дамудың басты міндеті-жекелеген аудандардың түрмыс ахуалындағы айырмашьшықтарды аңғару. Бүл мівдетті орывдау үшін маңызды орын алатын жайт-шалғай аймақтардың экономикалық деңгейі мен ерекшеліктерін ескере отырып шаруашылығын өркендету жолдары қарастырылған мемлекеттік бағдарламалар.

Нарық жағдайында республикадағы территориялық саясат жергілікті ерекше белгілердің максимальды көрсеткіштеріжн бағыт-бағдар алады.

Жергілікті басқару оргавдарының қызметін кеңейгу қарастырылып, лайықты қарқын, алғышарттар қарастырылу үстінде.

Жергілікті органдардың өз бюджеттерін қарастыруындағы шынайы өкілеттікке қол ж еткізуін қамтамасы з ету, басқарудың әр деңгейіне өзіндік кіріс көздерін бекіту,оларды шығындаудың бағытын өздігінен айқындауларына жол ашу. Жергілікті мәслихат отырыстары жергілікті бюджетті бекітіп, олардың іске асуын қадағалап отыруы шарт.

Деорталықтандырудың бірінші кезеңінде ерекше маңызды болып саналатыны-ауылдар мен шағын қалалардың өзекті мәселелерін шешу, яғни осы уақытта биліктің белгілі бір шоғыры үлкен шығындарға жол берм^ін қадағалау.

Екінші кезекте, төменгі деңгейдегі әкімшілік-территориялық бірліктердің ыңғайында, яғни,ауылдық округтердің, қала типтес кеңшарлардың ж әж аудандық құрылымда саналатын қалалардың өзін-өзі басқару органдарын толыққанды жүргізужріш жол ашу. Бұл кезенде даоргалықтандыру аудандық деңгейдегі жергілікті мемлекеттік басқарудың реформасын қажет етеді.

Үшінші кезенде міндетті түрде облыстық мәндегі қалалар мен аудандар деңгейінде деорталықтандыру принциптерін енгізу басты шаруа болып саналады.

Республиканың аймақтық саясаты экономикалық, үйымдастырушьшық- қүқықтық ж әж әл^меттік даму іс-шараларын облыстың, аудандардың, елді мекендердің әі^меттік-экономикалық дамуындағы е щ л і айырмашьшықтарды жою шараларымен үштасады. Бүл қы зметті жандандыруда арнаулы мемлекеттік бағдарламалар даярлануда, республикалық деңгейде көрсетілген аймақтарға экономикалық көмек беру қоры қүрылады.

Республика өкіметіж міндетті түрде халық шаруашылығын басқару қызметінің жалпы мемлекеттік қызмет шараларын бекіту қажет. Осы түрғыдағы іс-әрекеттің әдістері мен жүмыс стилін б елгіл^, лайықты үйымдастырушылық қүрылымдарын жүзеге асыру шарт.

Әл^меттік мәселелердің шешімін әлі де таппауы, әл^меттік мақсатқа бағытталатын ресурстардың көлемін үлғайту, түрғындарды нарықтың келеңсіз жақтарынан қорғау, сақтандыру мемлекеттің бүл үрдістерді мақсатты бағыттауды ретт^ін қамтамасыз етеді. Олардың шешімін табуы аймақтық саясаттың қарқынды жүруіж қатысты.

Аталмыш мәселенің маңызды элементі түрлі аймақтағы түрғындардың түрмыс жағдайының деңгейінің қатынасын ғылыми бағытта нақтылау, осы орайда әлеуметтік - экономикалық, табиғат, демографиялық жағдайлар ескерілуі шарт. Бүндай қатынастарды нақтыландыру-аймақтық өндірістік үрдістердің қайшылықты мәселелерін болдырмау амалдарын р етт^, дүрыс ыңғайда жүзеге асыру.

Осы ата л ға н ж ай лар респ у б л и ка тү р ғы н д ар ы н ы ң ж екел еген терри тори ял ы қ топ тары ны ң қаж еттіл ік қүры лы м ы мен айм ақты қ дифференциясына эсер береді. Қажеттілікті дамыту мен қалыптастырудың

өзіндік ерекшеліктері бар: өндірістік күштердің дамуына табиғи-климаттық жағдайлардың әсері, аймақтағы өндірістік қатынастардың ретін табуына лайықты факторлар, тұрғындардың жас, жыныс құрамына қарай, ұлттық ерекшеліктер ескеріледі.

Бұл арада, өкінішке орай, ұзақ мерзім бойы қоғамдық өндірістің тиімділігін бағалау көрсеткіштерін құрастыруда орын алатын қарым- қатынас дұрыс бағытта іске аса алмады. Бір зертт^шілер біртекті өлшемдік көрсеткіштерді ұсынса, басқалары-көрсеткіштер жүйесін алға таргты. Бірақ осы орайда өндірістік жәш әі^м еттік салалар арасындағы айырмашьшықтарға көп көңіл бөлінбеді. Тұрғындардың өмір сүру жағдайларындағы алшақтықты р етт^ үшін жгізгі бағыттағы іс-шараларды даярлауда алынған көрсеткіштер жүйесінің ғылыми жгіздеріж арқа сүй^ге болады.

Өмір сүру деңгейін теңестіру жолдарын қарастыруда маңызды мәселе- аймақтың түрғындарының қажеттілігін қанағаттандырудың деңгейі мен қүрылымын тану, білу. Экономистердің алға тартатыны, әл^меттік даму деңгейіж талдау,қажеттілікті қанағаттандырудың көрсеткіштерін салыстыру негізінде жүргізілуі шарт. Өкінішке орай, бүл мәселе қазіргі таңда өз шешімін толық таба қойған жоқ. Республика деңгейінде жекелеген әл^меттік нормативтер орын алған, бірақ олар өз табиғатына лайықты орташа деңгей болып саналады ж әж аймақтардың, облыстардың табиғаттық-климаттық, әл^меттік-экономикалық ерекшеліктерінде көрініс таба бермейді. Қолға алатын кезек күттірмейтін шаруа-республика территориясын аудандарға бөлуді ғылыми негіздей отырып, оларға арналған дифференцияланған нормативтер жүйесін анықтау қажет, сол арқылы материалдық игілік пен қызмет көрсетуді нығайту көзделеді.

Бүндай әл^меттік нормативтердің көмегімен келесі міндеттер шешімін табады: табиғаттық-климат жағдайлардың әсерін айқындау, солар арқылы өндірісті шоғырландырудың ерекш еліктерін белгілеу, түрғындардың қажеттілік қүрылымына лайықты факторларды айқындау, түтыну, қажеттілік бюджетін даярлау, оның өзі түрғындардың бірінші кезектегі қажеттіліктеріш кепілдік беретіндей болуы шарт. Әжуметтік топтардың ахуалын назарға алып, материалдық игіліктерге қол жеткізудің жолдарын нақтылау ж әж түрғындарды әл^меттік инфрақүрылымның нысандарымен қамтамасыз ету.

Еңбекақыны төл^дегі оңтайлы қарым-қатынасты қамтамасыз ету қажеттілігі туындап, әл^меттік инфрақүрылымның дамуына піығынды азайту көзделеді, сонымен қоса еңбекақыны территориялық ретт^ді жандандыру көзделеді.

Әл^меттік-экономикалық жағдайларды аймақтық р е т т ^ әрекеттерін көтеру мақсатында және түрғындардың қалыпты өнімділіктерге қол жеткізулерін жандандыруда міндетті түрде әл^меттік саланың дамуын ескеру қажет. Бүлар аймақ бойынша қызметті қамтамасыз етудің нормативтерін даярлауға жол ашып, піығынды азайтуды көздейді. Олардыңтағайындалымы-

с е р и я Э КО Н О М И Ч Е С КА Я ^ ^ ^ 3 5

түрғы ндарды ң түрғы н үйге деген қаж еттілігін қанағаттанды рум ен үштасады, денсаулық сақтау әрекеттерінде, мектепке дейінгі мекемелердегі сүраныстарын қамтамасыз ету, әл ^м еттік қызмет жайларын шешуде аймақтық ерекшеліктерге сүйену қарастырылады.

Әлемдік тәжірибеде ауылдық территориялар, олардың көрсеткіштері болашақта қарқынды дамумен тығыз байланысты, әл^меттік-экономикалық дамудың бағалану өлшемдеріш сүйеніліп оңтайлы мәсежлердің шешілуіш жол ашылады.

Республиканың ауьшдық территориясының ерекшелігі мынада, аграриық сектор өндірушілері мен түтынушьшар арасындағы физикалық алшақтық мол.

Көлік шығындары нарыққа өнімді тасымалдаудың жалпы қүнының мәнді үлесін қүрайды.нарықтық инфрақүрылымы дамыған және шағын территориялы мекендерге қарағанда қомақгы көрсеткішгерге ие. АТП-ден аудавдық оргалыққа, темір жол станциясына, автомагистральға,қалаларға дейінгі қашықтықты түрмыстық нарықтың көрсеткішгерінің негізі ретінде қарастыруға болады.

Назарға алынатыны, әсіресе нарықтық экономикаға көшу барысында рентабелділік өндірістің қүрылымы мен бағасының сай келм ^ жақтарын ескере отырып, өндірістер мен өндірістік салалардың әікуметтік-мәдеыи іс-шаралар мен түрғын үй қүрылысының қорын біртекті қалыптастыруға мүмкіндіктері бірдей болмайтындығын аңғартады, бірақ еңбек жағдайлары әр үжымда бірдей сақталмақ. Бүның өзі ej^^erriK қүрылым нысандарының қүрылыс ауқымы бойынша аймақтық ерекшелікгеріндегі үзілістің өркенд^іш жол ашады.,жүмысшьшардың түрғын үймен қамтамасыз етілуінің деңгейі, мектепке дейінгі мекемелермен қамтылуы, денсаулық сақтау нысандары мен мәдяш орындардың орын алуы аймақ бойынша түрлі айырмашьшыққа ие.

Территориялық тепе-теңдікгің болмауы түрғындардың өмір сүру жағдайларында әі^меттік инфрақүрьшымға бөлішгін мемжкеттік бюджет қаражатына теріс көзқарастың жойьшмай отырғандығынан деп есепт^ге болады.

Бүгінгі күні өндірістер тарапынан міндетті түрде әл^меттік дамудың қызметтерін нақты белгілеуді жолға қойып, бір жағынан, ж ергілікті органдардың белсене араласуларын жолға қою көзделуі тиіс.. Сол үшін әл^меттік сауалдармен алдыңғы кезекте бастапқы топтағылар айналысып, ә ^ м е т т ік жәш экономикалық жүмыстарды тиімсіз жүргізіп отырған жүмыс орындарын қысқарту көзделуі керек, еңбек жағдайларын жақсарту әлі де болса дүрыс жолға қойылуы қажет. Барлық қалған әл^м еттік қызметті жергілікті басқару органдарына жүктеп, оларға бөлінетін материалдық, қаржылық ж әж еңбек ресурстарын әл^меттік инфрақүрылымды дамыту мен өркендетуге бағыттау керек. Бүл мәселенің шешімін табуы өндірістік емес салалардың қоғамдастыру жүмыстарын дүрыс жолға қоюға итермежп, оларды біртекті, үйымдастырылған әл^меттік инфрақүрылымның кешенді принциптері ыңғайында әрекеттерге жүмылдырмақ.

Жергілікті басқару органдарының қолдарында шоғырланған ресурстық қор өндірістік емес салалардың жалпы ұйымдастыру үрдістерін жетілдіруге ғана бағытталып қоймай, өндірістердің салым тиімділігін көтеруге ықпал етеді, әі^м еттік міндеттерді шешуде бастарын бірікгіреді. Аймақтың кіріс пен шығынын баланстаудан бас тартуы экономикалық топтарды өзінің өндірістік кешенінің тиімділігін бағалаудың мүмкіндіктерігвн айырады, техникалық деңгейігв, жалпы қүрылымдық ерекшеліктерігв ел^лі өзгерістер енгізеді.

Әрі қарай жергілікті бюджетті қалыптастыруды демократияландыру, салық саясатын жоғары деңгейде жүргізу экономиканы әл^меттік бағдарлауға жол салып, аймақтардың өзін-өзі қаржыландыруларына жол салады.

Биліктің атқару органдары аймақтардың қазіргі жағдайларында екі маңызды іс-әрекетті жүргізуі шарпаймақтарда нарықтық қатынастардың дамуына қолайлы орта, үтымды жағдай туғызу жәгв жалпы аймақтық қызығуш ылықты қамтамасыз ету, яғни осы мекендегі азаматтарлың қызығушьшығын дамыту. Егер бірінші қызмет нарықтық инфрақүрылымды қалыптастырумен жүзеге асырылса, нарыққа көшудегі басқа да іс-шаралар назардан тыс қалмайды (жекешелендіру, тауар өндірушілерге көмек көрсету, территорияда жалпы шаруашылыққа лайықты жағдайларды туғызу болатын болса, онда екіншісі аймақтың әл^меттік дамуының стандаргтарын дамыған елдердің деңгейігв жеткізуге бағытталған жәгв осы жолда табиғи органы сақтауға да жете мән беріледі.

Н ары қ ж ағдайы нда биліктің айм ақты қ органдары еркін тауар өндірушілермен іскерлік байланыста болмақ, өзара қарым-қатынас біртүтас экономикалық қызығушылық гвгіздерігв бағытталуы шарг. Купонға қатысты жүктеме мәселесінде әңгіме қозғай бергеннен ешбір пайда жоқ. Аймақ ресурстарды тиімді пайдалану жолымен қаражат көзін таба білуі мол кіріске жол ашады (ең алдымен, біршше мақсатқа жүмьшдырьшған тағайындалымдар) жәгв қызмет түрлері ескеріледі. Аймақты кәсіпкерліктің дамуына қолайлы жағдайлар жасау инвесторларды тартумен тығыз байланысты, бүл да өз кезегінде, қаржылық ресурстар мөлшерін арттыруға ықпал етіп, әл^меттік, экономикалық бағыттағы іс-шаралардың жандануына септігін тигізеді.

Осылайша, аймақты дамытуға бағытталған көп мәсежлердің шешімін табуы, оның ішінде әл^меттік мәселелер де, көбігвсе саяси жәгв экономикалық реформалардың жүзеге асу жетістіктерімен тығыз байланысты, сонымен бірге демократияның дамуынан, меншік формаларының плюрализміш, жергілікті өзігюзі басқаруға, экономикалық механизмдерді енгізуге, экономикалық үрдіске араласушыларды нақты іске жүмылдыра білуге де қатысты

Территориялық даму саясаты аясындағы іс-шаралар өкіметтен ішкі инвестицияға әсерлі шараларды күшейтуді талап етіп, артта қалған аудандарда игілікті істерді жандандыру мен кіріс жолдарын нығайтуға мүмкіндіктерді туғызуды қажет санайды.

с е р и я Э КО Н О М И Ч Е С КА Я ^ ^ ^ 3 7

Қазақстан Республикасының Президентінің Жолдауында: «Қазақстан өз дамуында жаңа нарық белесінде» деп атай отырып, былайша ойын қосады: «бүгінгі күні территориялық дамудың жаңа, қазіргі стратегиялары қажет, олар аймақ орталықтарында экономикалық әрекетті белсендендіру үшін қажет, елдің экономикалық модернизациясының «түтқасы» болуға лайықтандырылып, сонымен қоса аймақтың тиімді түрде экономикалық мамандандырьшу деңгейін арггыру көзделеді. Осының барлығы Қазақстанның 2015-ш і жылға дейінгі территориялық даму Стратегиясында көрініс табуы шарт». Болашақта еліміздің және оның аймақтарының дамуында түтастай ж әж жекелеген түрде әл^меттік-кәсіпкерлік корпорациялар атану міндеттері лайықтандырылған Әл^меттік-кәсіпкерлік корпорациялардың коммерциялық түрдегі корпорациялардан айырмашылығы- алынған кіріс әл^меттік, экономикалық ж әж мәдени мақсаттарды сол корпррациялардың мүддесімен үштастыра іске асыру көзделген.

Әр әл^м еттік-кәсіпкерлік корпорациялардың дамудың аймақтық институты ретінде орын алуы шарт ж әж холдингті компания ретінде белең алып, елдің лайықты аймағында мемжкеттік активтерді басқарушы қүрылым ретінде көрініс алады. Әрі қарай, басқару тәжірибесін жинақтай отырып жәш әл^меттік-кәсіпкерлік корпорациялардың капитализациясының деңгейін көтеру мақсатында салалық диверсификацияны кеңейту де басты орынға шығады. Аймақтық ж әж халықаралық нарықтағы жауапкершілік жүгі де жетіле бермек. Бүл корпорациялардың әрекеттері жаңа жобаларды іске асыруға бағытталып, орта ж әж шағын бизжсті өркендетуге жүмылдырылуы қажет, кооперацияны жетілдіру де басты әрекет қатарына енбек.