• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

УДК 811.512.122(07)

ӚЗГЕ ҦЛТ ТЫҢДАУШЫЛАРЫНА ТІЛДІ МЕҢГЕРТУДІҢ ӘДІСТЕРІ Абдвахитова Г.Н. - Ҽл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті аға оқытушы

Сапаева Г.Е. - Ҽл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология ғылымының магистрі, оқытушы

Тілеужанова Г.Т. - Ҽл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті аға оқытушысы Алматы қ., Қазақстан

Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқытудың сапасын арттыру кҿптеген факторларға байланысты.Ҿзге ұлт ҿкілдері отырған дҽрісханада оқытушыларға қазақ тілін сан қилы ҽдістемелік амалдар мен ҽдістерге сүйеніп тиімді ҿткізуге болатыны айтылады. Ҽсіресе, қазақ тілінде тҽн ҽріптерді, септік жалғауының артықшылығын, екпін түсіру еркшеліктерін үйретудің қиындығы туралы баяндалады. Қазақ тілін үйретуде қолданылатын бірнеше ҽдіске тоқталып ҿтеді. Мысалы: сұрақ-жауап ҽдісі, суретті пайдалану, сҿзді жҽне сҿйлемді толықтыру, аударма ҽдісі, жаттығу ҽдісі, мҽнерлеп оқыту ҽдісі, ҽңгімелесу ҽдісі, ойын ҽдісі. Бұл тыңдаушылардың оқу үлгеріміне жақсы ҽсер ететін дҽлелдеп отыр. Ойындар оқытудың тиімді, үнемді, негізгі ҽдістерінің бірі. Олар тыңдаушыға оқиғаны терең толғаныстармен түсінуіне себепші болады. Ойындар ойнағанда тыңдаушы нақты оқиғалардың куҽгері болып еңбек етуге отбасылық ҿмірге, қоғамдық қатынастарға ҽзірленеді.

ЖОО-ға дейінгі білім беру факультетінде оқытуда инновациялық технологияны қолдану тҽжірибеміз оқу сабақтары барысында тыңдаушылар мен оқытушылар арасында, сондай-ақ білім алушылар арасында анағұрлым продуктивті жҽне конструктивті қарым-қатынастың орнағанын, олардың ҿз бетінше ізденіп, шығармашылық қабілеттіктерін кҿрсеткендігін ерекше атап ҿтуге болады. Оқу сабақтарын талдай келе, оқыту технологиялары ҽрқашан тыңдаушылардың танымдық, ҽлеуметтік белсенділіктерін оятып, олардың оқу мотивациясының артуына, білім құндылығына сенуіне игі ықпалын тигізеді деп есептейді.

Тҥйін сӛздер: ҿзге ұлт ҿкілдері, ҽдістер, тілдік ойындар, инновация.

Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқытудың сапасын арттыру кҿптеген факторларға байланысты.

Олар білім мазмұны, ҽдістемелік, оқытушы шеберлігі оқу-материалдық база т.б. Бүгінгі таңда тыңдаушылар алатын ақпарат жан-жақты даму үстінде. Атап айтқанда, интернет желісінің, электрон- ды поштаның ҿсуі, күнделікті тұрмыста қолданысқа енуі тыңдаушылардың ойлау жүйесінің артуына,

ақпараттарды мол қабылдауына ҿз ҽсерін тигізіп отыр. Сондықтан оқытушы тыңдаушылармен нағыз қатынас орната отырып, шығармашылық байланыста болуы керек. Ұстаз-тыңдаушының ішкі жан дүниесіне ҽсер ететін нағыз тҽрбиелеуші күш, сондықтан оның кҽсіби шеберлігі, яғни тілді үйретуі тҽрбиемен ұштастыру іскерлігі дамып отыруы қажет. Қазақтың салт-дҽстүрлерін, ҽдет-ғұрпын, ҽдеби,мҽденибай қазынасын тыңдаушылардың санасына сіңіріп,тҽрбиелеу- ҽр оқытушының міндеті.

Ҿзге ұлт ҿкілдері отырған дҽрісханада оқытушыларға қазақ тілін сан қилы ҽдістемелік амалдар мен ҽдістерге сүйеніп тиімді ҿткізуге болады. Ҽсіресе, қазақ тілінде тҽн ҽріптерді, септік жалғауының артықшылығын, екпін түсіру еркшеліктерін үйретудің қиындығы, қазақ тіліне тҽн шешендік сҿздерді үйрету.Міне,сондықтан ҽркез қазақ тіліне тҽн ерекше дыбыстардың айтылуына басты назар аудар керек. Сонымен бірге дыбыстардың айтылуы мен мағынасы арасындағы тығыз байланысты да сабақ үстінде ескеріп отырған жҿн.Қазақ тілі сабағында дыбыстардың жуан,жіңішке, қатаң, ұяң, үнді тағы басқа болып бҿлінуін тілдегі үндестік (сингармонизм) заңдарымен ұштастыра оқытқанымыз абзал болар еді. Дыбыстардың үндесу заңдарын үйрету- қазақ тілінде дұрыс сҿйлеудің ең басты шарты.

Ҿйткені дыбыстардың бір-бірімен тіркесу заңдылықтарын, сҿздердің ҿзара байланысу жолдарын білмей тұрып, сҿйлем құру мүмкін емес. Осы қиындықтарды жеңіп, оқу процессінде шҽкірттерге дұрыс бағдар, бағыт бере білу-ұстаздың тҽжірибелігінен, оның ҿз пҽніне деген ықыласын, ой ҿрісінің кеңділігін кҿрсетеді.

Қазақ тілін үйретуде сұрақ-жауап ҽдісі жиі қолданылады. Сабақта осы ҽдісті жиі қолдана отырып, шҽкірттердің қазақша ойлау жүйесін дамытуға болады.

Тіл үйренушіге суретті пайдалану арқылы сҿз, сҿйлем құрастыруға дағдыландыру үшін ҿте тиімді ҽдіс. Ҽсіресе, ҽр тақырып бойынша іріктеліп жиналған, тақырыптық топтама суреттердің берері мол.

Сҿзді жҽне сҿйлемді толықтыру. Сҿздерді құрап айту,ҽрбір сҿздің мағынасын түсіндіру,тақтаға жҽне дҽптерге қазақша жазуды үйрету ең қиын да күрделі жұмыс. Сҿйлем құрау жҽне сҿзді толық- тыру ҽдісін білген ұстаз қазақ тілін тез үйрете алады. Сҿздік жұмысы тыңдаушылардың қазақша сҿздік қорын кеңейтеді. Тіл үйрету барысында ең алдымен студенттердің сҿздік қорын толықтыру керек. Сҿздік жұмысы арқылы тіл үйренуші белгілі бір ойды жеткізуге, сҿйлем құрастыруға жаттығады. Тыңдаушыларды қызықтырған тақырыптары бойынша дҿңгелек үстелдерді ҿткізу ҿте пайдалы. Олар ұсынылған мҽселе бойынша ҿз дҽлелдемелерін келтіріп, кҿзқарастарын білдіреді.

Аударма ҽдісі. Екі тілде де сҿйлемді жҽне жазуды жан-жақты үйрететін пайдалы ҽдіс. Бұл ҽдісте де мамандыққа қатысты мҽтіндер алынады.

Жаттығу ҽдісі. Тыңдаушыларға тіл үйретудің тиімді ҽдістерінің бірі.Жаттығу жазбаша жҽне ауызша ҿткізіледі.

Мҽнерлеп оқыту. Сҿзді, сҿйлемді тақтадан,кітаптан, дҽптерден дұрыс оқыта білу-қазақ тілін менгеруге септігін тигізері сҿзсіз.

Ҽңгімелесу. Екі тілде ҽңгімелесу арқылы тілімізді үйрету, тыңдаушыларды ҿз бетінше қазақша сҿйлеуге дағдыландыру. Тіл үйретудің негізгі шартты-ҽрбір сҿзді қазақша кҿбірек қайталату, сҿйлетіп, жаттықтыра беру. Ҿзге ұлттарды оқыту аудиториясында мҽтiнмен жұмыс iстеу студент- тердiң тiлiн дамытуда ерекше орын алады. Мҽтiн тыңдаушыға бiлiм бередi, олардың ойлау қабiлетiн, тiлiн дамытады, қазақша жүйелi сҿйлеуге үйретедi. Жұптық жұмыстың да тіл үйретудегі алатын орны ерекше. Тыңдаушылар белгілі бір тақырып бойынша диалог құра отырып, ауызекі сҿйлеу дағдыларын дамытады. Топпен жұмыс жастардың бойында жауаптылық, еңбексүйгіштік қасиеттерін дамыта отырып, студенттерді ҿзара кҿмекке, бірлесе ізденуге дағдыландырады. Оқытудың ұтымды ҽдістері тыңдаушының тілді оқуға қызығушылығын, сауаттылығын арттыруға, ауызекі сҿйлеу дағды- сын дамытуға, сҿздік қорын байытып қана қоймай, баланың бойындағы мақсаткерлік, дербестік, адамгершілік, белсенділік тағы басқа да жақсы қасиеттерді дамытатыны сҿзсіз. Тілді меңгертуде ойын ҽдісінің студенттердің оқу үлгеріміне жақсы ҽсер ететін дҽлелдеп отыр. Ойындар оқытудың тиімді, үнемді, негізгі ҽдістерінің бірі. Олар тыңдаушыға оқиғаны терең толғаныстармен түсінуіне себепші болады. ойындар ойнағанда студент нақты оқиғалардың куҽгері болып еңбек етуге отбасы- лық ҿмірге, қоғамдық қатынастарға ҽзірленеді. Ойын барысында ҽртүрлі жағдаяттар беріледі. Қазақ тілі сабағын ойын түрінде тиімді қолдану сол тілде сҿйлеуге жаттығуына мүмкіндік береді. Оқытушы қарапайым тілдік конструкцияның жаңа түрлерін күнделікті сабақта ойын жаттығулары түрінде біртіндеп қолдана отырып, тыңдаушыларды сҿйлеу дағдыларына үйретеді.

Тілдік ойындар мақсатына қарай: лексика-фонетикалық, грамматикалық болып екіге бҿлінеді.

Бұлай бҿліну шартты түрде ғана, себебі лексиканы фонетикасыз, фонетиканы лексикасыз, лексиканы грамматикасыз қарастыру, меңгерту мүмкін емес. Ойын сабақта тыңдаушылардың меңгерген лекси- калық материалын практикалық тұрғыда қолдану, сҿздерді бір бірімен байланыстырып сҿйлем құрау, жастарға ҿз ойы жүйелі түрде жеткізуге дағдыландыру үшін грамматикалық ойындар қолданған аса тиімді. Ҽр бір оқытушы ойындарды түрлендіріп немесе ҿзгертуіне болады. Ол оқытушының кҽсіптік шеберлігіне байланысты. Оқытушы негізгі тақырыптан айнымай, сабақтың мазмұнына жҽне тақыры- бына байланысты ойын түрін таңдай білуі керек. Оқытушылар кҿптеген танымдық ойындар ҿткізеді.

Алуан түрлі ребустар, сҿзжұмбақтар, құпияхаттар,логикалық жағдаяттар беру арқылы білім береді жҽне тыңдаушыны ынталандырады. Жаңа технологияны енгізуде алдымызға қойылған мақсаттың орындалуы оқытушының ісі нҽтижелі болуы. Мақсат пен нҽтиже тоғысса, жаңалықтың күнделікті ҽдіске айналғаны. Күнделікті сабаққа біз жоспар құрамыз. Құрылған жоспарды іске асыру үшін, алға шарт қоямыз. Мысалы: студенттің білімін жетілдіру, ойлау қабілетін дамыту, мҽтіннің тҽрбиелік мҽні болуы, берілген тапсырманы студент орындап келуі жҽне берілетін тақырыптың күнделікті бағдарла- маға сай болуы. Студенттің осы шарттары түгел орындалса, сабақтың нҽтижелі болғаны. Енді жаңа технологияның негізгі жүйес студентке басты фактор ретінде қарау. Кҽсіби қызметтің алуан түрлі құбылыстарын сезінуге жағдай тудырады. Олар: рҿлдерді ойнау, оқып-зерттелген деректерді жандан- дыру жҽне ауызша айту, ҿзінің кҿзқарасын білдіру, ойын үстінде қатысушы-серіктестермен білімдер- мен алмасу. Оған ойынға қатысушылардың ҽрекеттерін талдау, сын тұрғысында бағалау, ақпаратты іріктеу, индуктивті жҽне дедуктивті ой-қорытынды құру, бар деректерді біріктіру, фактілі жҽне бағалаушы қорытынды, сонымен қатар кҽсіби міндеттерді шешу бойынша қалыптасқан білімдер мен ептіліктерді бейнелейтін бірлескен шығармашылық оқу іс-ҽрекетінің нҽтижесі ретіндегі іскерлік немесе сюжетті-рҿлдік ойындар жатады.

Жоғарыда айтылғандар оқытудың инновациялық технологиясының тыңдаушыларға білім алып қана қоймай, ҿз оқуының барысын дербес басқарып, қадағалап отыруына мүмкіндік беретіндігін айғақтайды.

Оқыту технологиясы болашақ мамандардың мінез-құлқы мен іс-ҽрекетін басқаруда, олардың жеке тұлға ретінде дамып, қалыптасуында, келешекте ҽлеуметтік белсенділігін кҿрсетіп, ҿз потенциалын жүзеге асыруында маңызды рҿл атқарады. Жүргізілген зерттеулеріміз оқытудың инновациялық технологиясының тыңдаушылардың ҽлеуметтік белсенділігін оятып, оқу мотивациясын арттыратын- дығын жҽне арнайы кҽсіби маңызды қасиеттердің қарқынды дамуына мүмкіндік жасап, бҽсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастыратындығын кҿрсетті.

Елімізде жүріп жатқан терең экономикалық жҽне ҽлеуметтік-мҽдени ҿзгерістер білім беру қызме- тіне жаңаша қарауды, кҽсіби қызметтің барлық сферасында мамандарды даярлау іс-ҽрекетін жаңаша тұрғыда ұйымдастыруды талап етеді. Жоғары оқу орнының тыңдаушылары жоғары деңгейде дамы- ған, коммуникативті ептіліктерді меңгерген, ҿзгермелі ортаға бейім, алғыр, бҽсекеге қабілетті тұлға болуы тиіс. Сондықтан, біздің тыңдаушылар барлық жаңалықтар мен ҿзгерістерге батыл жол ашар- лық инновациялық білім беру технологияларын, интерактивті оқытуды, оқу іс-ҽрекетінің жаңа ҽдістері мен тҽсілдерін белсенділікпен қолдану – маңызды мҽселелердің бірі.

Жоғары оқу орынында оқу барысында тыңдаушыны еңбек нарығының сұраныстарына сай қалыптастыру оқу үрдісін қазіргі білім беру талаптарына сҽйкес жоспарлы жҽне мақсатты ұйымдас- тырумен тығыз байланысты. Ол үшін оқыту үрдісіне жаңа жҽне бұрын қолданылған озық тҽсілдер мен бағыттарды жетілдіре енгізу қажет. Олардың ішінде оқытудың инновациялық технологиясы айрықша орын алады. Тҽжірибе кҿрсеткендей, оқу үрдісіне технологияларды белсенді енгізу білім беруде дағдарыстарды жеңуге мол мүмкіндік береді, ҽрі білім беру мазмұны мен ҽдістерінің қоғамның жҽне тұлғаның ҿзгермелі талаптарына сай болуын қамтамасыз етеді. Олар оқытуды ұғынылған мақсат жемісі ретінде сипаттайды жҽне оны инновациялық оқыту ретінде танып, дҽстүрлі оқытуға қарағанда білімді игерудің айрықша түрі деп бағалайды.

ЖОО-ға дейінгі білім беру факультетінде оқытуда инновациялық технологияны қолдану тҽжірибе- міз оқу сабақтары барысында тыңдаушылар мен оқытушылар арасында, сондай-ақ білім алушылар арасында анағұрлым продуктивті жҽне конструктивті қарым-қатынастың орнағанын, олардың ҿз бетінше ізденіп, шығармашылық қабілеттіктерін кҿрсеткендігін ерекше атап ҿтуге болады. Оқу сабақтарын талдай келе, оқыту технологиялары ҽрқашан тыңдаушылардың танымдық, ҽлеуметтік белсенділіктерін оятып, олардың оқу мотивациясының артуына, білім құндылығына сенуіне игі ықпалын тигізеді деп есептейміз.

Тіл – адамдардың ойлары мен сезімдерін жеткізетін жҽне жаңалықтар мен білімді игеретін қатынас құралы. Тілдің дұрыс қатынасқа түсуі үйренуші мен үйретушіге тікелей байланысты. Ҽр ұлттың салт-санасы,түсiнiгi,танымы,сҿйлеу мҽдениетi, дҽстүрi ҽркелкi. Жаңа технологияны қолдану,

оқушылардың шығармашылық қабiлеттерiн арттырады. Ол үшiн енгiзiлген жаңалықты тыңдаушы- ның деңгейiне сҽйкестендiре қолдану қажет, себебi бiр топта қабiлетi ҽртүрлi тыңдаушылар отырады.

Берiлген мҽтiндi оқыта отырып, тыңдаушының мҽтiннiң мазмұнын қалай түсiнгенiн сұраймыз. Одан кейiн оқиғаның не жайында баяндалып тұрғанын түсіндіреміз. Тiлдi меңгеру жҽне меңгерту оңай жұмыс емес. Ең алдымен тiлдi тұтыну қажеттiлiгiне тiл үйренушiнiң ынтасы болу шарт. Оқыту ҽдісінде дҽстүрлі ҽдіспен қатар этно, ойын, тҽжірбие, қайталау ҽдістерін жаңа технологияға үндестіре қолданған жҿн. Ықылас пен ынта, тiлдi үйренем деген талап белгiлі бiр қажеттiлiкте ғана туындайды.

Үйренуші тілді үйренем деп талпынғанда, үйретуші сол зеректілікті танытса тіл дамиды.

Тіл – қай ұлттың болмасын тарихы мен тағдыры, тҽлімі мен тҽрбиесінің негізі, қатынас құралы.

Тіл болмаса сҿз болмайды. Сҿз болмаса адамзаттың тірлігінде мҽн-маңыз болмайтыны белгілі.

Демек, тілдің, сҿздің орны ерекше. Міне, осы орайда ана тіліміз жайлы терең ойлану ҽрқайсымыз үшін парыз. Жыл ҿткен сайын ана тіліміздің мҽртебесі ҿсіп, абыройы арта түсуде.

Тіл – халықтың жаны. Тілі құрыса, халық та жер бетінен жоғалады. Адамзат тарихында кҿптеген ҿркениетті елдердің ҿшіп кетуі алдымен тілді жоғалтудан басталғанын ғылым дҽлелдеп отыр. Тіл адамдар арасындағы қатынас құралы, ҿйткені адамдар қоғамдық ҿмірде бір-бірімен тіл арқылы сҿйлеседі, пікір алмасады, ойын жеткізеді.

1 «Ұлағат» журналы. №3. - А., 2002.

2 «Қазақ тілі мен ҽдебиеті» журналы №10. 2000ж.

3 «Қазақ тілі мен ҽдебиеті орыс мектебінде» №9. 2002ж.

4 «Қазақстан жоғары мектебі» журналы №2, 2002ж.

5 М.М.Жанпейісова. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. - Алматы, 2002.

6 Жүнісбек Ҽ. Жаңа технология негізі – сапалы білім. – //Қазақстан мектебі, №4. – 2008.

7 Нағымжанова Қ. Инновациялық технологияның құрылымы. – А.:Ҿркен, 2007.

8 Кҿшімбетова С. Инновациялық технологияны білім сапасын кҿтеруде пайдалану мүмкіндіктері. – А.:

Білім, 2008.

Аннотация

Абдвахитова Г.Н. - Казахский университет имени аль-Фараби старший преподаватель

Сапаева Г.Е. - Казахский университет имени аль-Фараби магистр филологических наук, преподаватель Тилеужанова Г.Т. - Казахский университет имени аль-Фараби старший преподаватель

МЕТОДЫ ПРЕПОДАВАНИЯ ЯЗЫКА ДЛЯ СЛУШАТЕЛЕЙ ИНОСТРАНЦЕВ

Преподавания казахского языка как государственного для слушателей зависит от многих факторов.

Особенно для иностранной аудитории рекомендуется использование различных методов обучения. В данной статье выражены несколько методов. Эти методы эффективно помогают слушателю легко понять задание. На факультете довузовского образования широко используются некоторые методы и инновационные технологии.

Ключевые слова: иностранные слушатели, методы, языковые игры, инновации

Annotation

Abdvahitova G.N. - Al-Farabi Kazakh national university Senior teacher Sapayeva G.E. - Al-Farabi Kazakh national university MA, teacher Tileuzhanova G.T. - Al-Farabi Kazakh national university Senior teacher METHODS OF TEACHING LANGUAGE FOR LISTENERS OF FOREIGNERS

The development of Kazakh language is dependent on different factors. The teacher should apply a lot of ways and means to teach in the auditory where studying students of different nations. Especially, they must pay attention to explanation about Kazakh letters, endings of words and stresses. In the class hours used different options of teaching.

For example, option of answer-question, brainstorming, the use of image, word and sentence completion, translation method, the method of training, figure-learning method, interview method, the method of the game. All of his prove that they are gives a positive effect on to students' academic performance. Training games are cost-effective, one of the main methods. The student will contribute to a deeper understanding of the event. Students who witnessed the actual events playing a game to work, family life, social relations are developed.

Lectures at the faculty of education up to university teaching experience in the application of innovative technology among students and teachers, as well as the most productive and constructive relations between the students to have their own research, it is necessary to emphasize the creative potential identified. Analyzing the training sessions, learning technologies increase listener‘s cognitive, social activity in the wake of their academic motivation, believe that it will have a positive effect on the faith in the value of education.

Key words: foreign listeners, methods, language games, innovations.

УДК:37.013

«ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҤРІК ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕЛІКТЕУІШ СӚЗДЕРДІ ҤЙРЕТУДЕ ҦЛТТЫҚ ОЙЫН ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ»

Ш.Е.Ауелбекова- С. Демирел университеті Түркология бҿлімі, PhD.ассист. проф.

Мақалада, шет тілі дҽрістерін оқытқанда ұлттық ойындарды кҿптеп қолдану арқылы тиімді нҽтижелерге қол жеткізе алатындығымыз баяндалады. Сабақтың тартымды да, қызықты ҿтіп, оқушылардың оқуға деген ынта- сын арттыруда ұлттық ойындардың алатын орны ерекше екендігін мысалдармен кҿрсетіледі. Дҽрістерде ұлттық ойын элементтерін тиімді қолдану оқушылардың оқу материалын түсінуіне, сол пҽнге қызығуына, ұлттық сезімнің оянуына, сҿйлеу тілінің жетілуіне, сҿздік қорының дамуына кҿмектеседі. Түрік тілін шет тілі ретінде үйреткенде, керісінше қазақ тілін шет тілі ретінде үйреткенде еліктеуіш сҿздерді үйретудің ҿзіндік қиындық- тары болады. Бұл, ең алдымен ҽр халықтың ҿзінше дыбыстау ерекшелігімен байланысты. Ҽр халықтың сҿйлеу тілінде бір немесе ұқсас дыбыстың ҿзі ҽртүрлі дыбысталатын жағдайы болады. «Електеуіш сҿздер айналамыз- дағы ҽртүрлі құбылыстардың дыбыстарына, қимыл-ҽрекеттеріне еліктеуінен немесе олардың бейнелерімен байланысты туған сҿздер.» Ҽсіресе, жан-жануарлардың шығаратын дыбыстарын ҽр халық ҽртүрлі, ҿз тілдеріндегідей дыбыстады деп ойлайды, айтады. Мақаламызда қазақ жҽне түрік тілдерінде қолданылатын еліктеуіш сҿздерді салыстыра отырып үйретудің жолдарын беруге тырыстық.

Тірек сӛздер: ұлттық ойындар, еліктеуіш сҿздер, дыбыстау, түрік тілі, сҿздік қор.

Шет тілі дҽрістерін оқытқанда ұлттық ойындарды кҿптеп қолдану арқылы тиімді нҽтижелерге қол жеткіземіз. Оқытушы үнемі білім мен тҽрбие мазмұнына ықпал етіп, оны жанартудың басты бағыттарын айқындайды, оқыту процесін тиімді ұйымдастырудың жолдарын қарастырады.

Сабақтың тартымды да, қызықты ҿтіп, оқушылардың оқуға деген ынтасын арттыруда ұлттық ойындардың алатын орны ерекше.

Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан халқымыздың ұлттық мұрасының озық мҽдениетін, ізгі ҽдет-ғұрып, салт-санасын жастардың бойына ұстаздық шеберлікпен біртіндеп сіңіру арқылы ғана жүзеге асыруға болады.

Ал оқушыларды жан–жақты қабілетті азамат етіп ҿсіруде ұлттық ойындардың тҽлім–тҽрбиелік, білімдік, танымдық ролі орасан зор.

Сабақтарда ұлттық ойын элементтерін тиімді қолдану оқушылардың оқу материалын түсінуіне, сол пҽнге қызығуына, ұлттық сезімнің оянуына, сҿйлеу тілінің жетілуіне, сҿздік қорының дамуына кҿмектеседі.

Тіл үйрету сабағында орынды қолданылған ұлттық ойын элементтері оқушылардың ынтасын арттырып, білім дағдыларын игеріп, іскерліктерін шыңдауға ҿз септігін тигізеді. Ойын барысында қолданылатын дидактикалық материалдар оқулық мазмұнымен үндес болып, оқушыларға ыңғайлы, түсінікті болса, ойын жақсы нҽтиже береді.

Түрік тілін шет тілі ретінде үйреткенде, керісінше қазақ тілін шет тілі ретінде үйреткенде елік- теуіш сҿздерді үйретудің ҿзіндік қиындықтары болады. Бұл, ең алдымен ҽр халықтың ҿзінше дыбыстау ерекшелігімен байланысты. Ҽр халық тың сҿйлеу тілінде бір немесе ұқсас дыбыстың ҿзі ҽртүрлі дыбысталатын жағдайы болады. «Електеуіш сҿздер айналамыздағы ҽртүрлі құбылыстардың дыбыстарына, қимыл-ҽрекеттеріне еліктеуінен немесе олардың бейнелерімен байланысты туған сҿздер.» Ҽсіресе, жан-жануарлардың шығаратын дыбыстарын ҽр халық ҽртүрлі, ҿз тілдеріндегідей дыбыстады деп ойлайды, айтады. Мысалы, қазақша қой «мҽ» десе, туыстас түркі тілінде «ме» дейді.

Хайуанаттардың қалай дыбыстайтынын үйреткенде ұлтттық ойындар арқылы қызықты ҽрі оңай үйретуге болады. Қазақтардағы «Қалай айтуды білемін», «Жануарлар қалай үндейді» ұлттық ойындарын ойнатуға болады.

Жылқы - кісінейді, шұрқырайды, оқырынады, арқырайды.

Түйе - боздайды.

Қаз - қаңқылдайды, шаңқылдайды.

Бұлбұл - сайрайды.

Жылан - ысылдайды, суылдайды.

Аю - ақырады, ҿкіреді.

Қасқыр - ұлиды, ырылдайды.

Түлкі - ырсылдайды, шҽңкілдейді.

Шыбын - ызыңдайды.

Бҿгелек - ызылдайды.

Құндыз - сыңсиды.

Суыр - шулайды т.б

Ойынды қазақшасын айтып, түрікше санамақты сұрауға, керісінше ұйымдастыруға да болады.

Мұғалім, жануарлардың дыбыстауын айтса, бұл дыбыстаудың қай жануарға тҽн екенін оқушы түрікше немесе қазақша айтып үйренеді. Мысалы, жабайы аң-құстарға байланысты мынадай ойын да бар:

- Не бақылдайды? - Бақа.

- Не шықылықтайды? - Сауысқан.

- Не шиқылдайды? - Тышқан.

- Не барқылдайды, қаңқылдайды? - Үйрек.

- Не күркірейді, бұрқанады? - Жолбарыс.

- Не ақырады?-Арыстан.

«Не қалай дыбыстайды?» ойыны арқылы аңдар мен құстардың шығаратын дыбыстарын дұрыс үйретеміз. Не қалай дыбыстайды?- деп сұрақ қойып, оған былай жауап береміз:

Ҽтеш - шақырады, есек – ақырады; күзен – шақылдайды; бақа – бақылдайды; торғай – шырылдай- ды; бҿдене – бытпылдайды; қаз – қаңқылдайды; бүркіт – шаңқылдайды; қарға – қарқылдайды; сұңқар – сыңқылдайды; қой – маңырайды; қозы – жамырайды; қасқыр – ырылдайды; борсық – қырылдайды;

жылқы – кісінейді; сиыр – мҿңірейді; тырна – тыраулайды; мысық – мияулайды, жылан – ысылдайды, ит – арсылдайды, торай – қорсылдайды; аққу – сұңқылдайды; тышқан – шиқылдайды; түйе – боздайды; сандуғаш - сайрайды.

Қазақ тілінде малды қалай шақыратынын үйрету үшін де, «мал шақыру» ойынын ойнатамыз.

Қазақтар: биені - құраулап, түйені - кҿскҿстеп, сиырды - аухаулап, ешкіні – шҿрелеп шақыра - аламыз, сауамыз, бағамыз, - дейді.

Ҿлең аяқталған соң бұрынғы тҽртіппен жүргізуші балалардан біртіндеп:

- Биені қалай шақырамыз? - деп сұрайды.

- Биені «құрау-құрау» деп шақырамыз.

- Түйені ше?

- Түйені «кҿс-кҿс» деп шақырамыз.

- Сиырды ше?

- Сиырды «аухау-аухау» деп - Ешкіні ше?

- Ешкіні «шҿре-шҿре» деп шақырамыз.

- Ал енді малды суға кім шақыра алады? - деп сұрайды. Егер балалар білмесе ҿзі былай деп айтып шығады:

Жылқыны - «Моһ-Моһ»,қойды - «пұшайт-пұшайт»,ешкіні - «шҿре-шҿре»,түйені - «соран-соран», сиырды - «шҽугім-шҽугім», итті - «кҽ-кҽ», тауықты - «шеп-шеп»,мысықты - «піш-піш», «кіс-кіс» - деп шақырады.

Бұл ойынды малдың тҿлі атауын үйреткенде де осындай ойын ойнатамыз. Ол үшін мұғалім:

- Малдың тҿлдеуін қалай атайды? - деп сұрайды.

Бие – құлындайды; қой – қоздайды; ешкі – лақтайды; түйе – боталайды; ит – күшіктейді; тауық – жұмыртқалайды; мысық - балалайды.

Түрік тілін үйрету сабағында оқушылардың түрік тілі мен мҽдениетін тануы, меңгеруі, тілдік білімдерін дамытуы мақсат етіп қойылады. Тіл мҽдениеті халықтың ғасырлар бойы жинақталған сҿз байлықтарынан тұрады. Ҽр халықтың ҿз мҽдениетін терең біліп, сақтай отырып басқа тілдермен салыстыра отырып үйрену үлкен жетістікке жеткізеді.

KUZU Dede bak minik kuzu.

Me me diye meliyor.

Önüne ot koymuĢsun.

Oysa meme istiyor.

Cici kuzu meleme . Nine mama yapıyor.

Yo yo korkma inekten.

Tosuna mö mö diyor

Қозы Ата, қара, кішкене қозы.

Мҽ, мҽ, деп маңырайды.

Алдына шҿп қойыпсың.

Ол болса, мама сұрайды.

Сүйккімі қозы маңырама Ҽже ботқа жасайды.

Шҽугім, шҽугім, қорықпа сиырдан.

Бұзауға мҿ, мҿ, дейді.

Түрік тілінде Қазақша аудармасы

Köpek

Benim cici köpeğim hav...hav...diyerek durur, Kapı önünde oturur kuyruğunu sallıyor, Evimizi kolluyor.

Uzun kulakları var, kulübesi biraz dar.

Geceleri orda yatar, yabancıyı hemen tutar.

Tanıyorsa ses çıkarmaz, BaĢkasını eve sokmaz, Nerde olsam beni arar,

Benim cici köpeğim var. www.dersimiz.com/siir

Күшік

Менің сүйкімді күшігім ав...ав... деп тұрады, Есік алдында отырады құйрығын бұлғақтатады, Үйімізді қорғайды.

Ұзын құлақтары бар, үйшігі біраз тар.

Түндері сонда жатады, бҿтенді бірден ұстайды.

Таныса дауыс шығармайды, Басқаны үйге кіргізбес, Қайда болсам мені іздейді, Менің сүйкімді күшігім бар.

Қазақша «есек аңырады немесе ақырады» дейміз. Түрік тілінде «есек анырады» дейді.

Түрік тілінде есек туралы балалар ҿлеңі мынадай:

EĢek EĢek yürür köy yollarında Dört ayağında dört nalın.

Acıkınca susayınca, Özleyince dostlarını

Hıçkırır ince, Anırır kalın kalın Eski bir semer

TaĢlı dağ yollarında Odun taĢır saman taĢır Kasabaya bir günde, kente bir haftada ulaĢır.

Horaz bizim gülibik horaz Geceleri nöbetçidir Öter tan ağırırken Okur yazarlığı mı var Nasıl bilir sabah olduğunu Saatine mi bakar.

Ali Yüce. www.dersimiz.com/siir

Eсек Есек жүреді ауыл жолында Тҿрт аяғыңда тҿрт таға.

Ашыққанда шҿлдегенде Сағынғанда достарын

Шыңғырар нҽзік, аңырды жуан-жуан.

Ескі бір жүгің

Тасты тау жолдарында, Отын тасиды саман тасиды, Ауылға бір күнде,

Қалаға бір аптада жетеді.

Қораз біздің ҽдемі қораз Түндерде кезекші Шақырады таң ағарғанда Оқу жазу біле ма

Қалай біледі таң атқанын Сағатына қарайды ма?

Қазақша «арыстан ақырады» Түрік тілінде арыстан «гүрлейді» дейді.

Aslan Kaplan Aslan amcasıdır, onun kedi halasının oğlu, sırtlanla komĢu kendileri, ölçülü yaklaĢır tilkiye Ģimarmadan ĢakalaĢır, GörüĢmez kurtla çakalla arasıra selamlaĢır Ne de olsa ormandaĢlar,

Арыстан Қабылан арыстан кҿкесі, оның мысық тҽтесінің баласы, сырттанмен кҿрші ҿздері, ҿлшеммен жақындайды түлкіге есірмей ҽзілдеседі.

Кҿріспейді қасқырға шибҿріге Кейде ғана сҽлемдеседі.

Не де болса ормандастар,