• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАСЫН ДАМЫТУДА КЛАСТЕРЛІК ҮЛГІНІҚОЛДАНУ

А.А. Нургалиева, А.М. Енсебаева

С. Торайзыров атындазы Павлодар мемлекеттік университеті Қазақстан Республикасынын, жакын ж әж үзак мерзімді болашақтағы дамуының шгізгі бағыттары болып өндіргіш күштердің жоғарғы индулриалды жуйесіндегі қоғамдық үдайы өндірісте өз орынын алуын қамтамасыз етуге ж ә ж постиндустриалдық қоғамға көшуге алғышарттар қалыптастыруға мүмкіндік беретін жаңа заманғы ғылыми-техникалық төңкеріс шгізінде әрі қарай индустриялану табылады. Алға қойылған мақсатка жету Қазақстан экономикасының бәсекеге кабіжттілігін аргтыру үшін қажет.

Ғаламдық ж аһандану ж ағдайы нда елдің бәсекеге кабілеттілігін жекелеген фирмалар емес, өзара экономикалық тығыз байланыстағы шаруашылық субъектлердің кластерлері камтамасыз етеді. Кластерлік даму түжырымдамасы әлемдік беделге ие болды. Ал, әлде қайда дамыған елдердің тәжірибесі кластерлік тәсілдің болашағы зор екендігін көрсетеді.

Кластерлік ыңғайдың мәні нақтылы шаруашылық тиімділікке жету жолында бірін-бірі толықтырушы, бәсекеге кабілеттілікті арттыратын ж әж аймақтың, елдің экономикалық дамуын ынталандыратын, географиялық оқш ауланған өзара байланысты компаниялар, қүрал-жабдықтармен ж аб д ы қтау ш ы л ар , тол ы қты р у ш ы , арн ай ы ө н д ір іс т ік кы зм еттер, инфрақүрылымдар, ғылыми-зергт^ орталықтары, жоғарғы оқу орындары ж әж басқа да үйымдардың белгілі бір тобын күру болып табылады.

Қазакстанның бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына ену мақсаты баршамызға аян. Экономиканы, соның ішінде ауыл шаруашылығын кластерл^ елдің ЖІӨ-ін екі есел^ мақсатына жету жолындағы Қазакстанның тағы бір қадамы болып табылады.

Жүмыста Павлодар облысы экономикасын кластерлдтмен байланысты туындап отырган мәселелер қарастырылған ж әж оларды шеіпу жолдарын аны қтауға талпы ны стар такы ры пты ң өзектілігін айкындайды және тақырыпты таңдауға шгіз болды.

Бүл мақаланы жазу келесілерді алдына міндет етіп қояды:

- Павлодар облысында кластерлердің кайсы бір түрлерін орналастыру мүмкіндіктерін анықтау;

- Павлодар облысының агроөжркәсіп саласына талдаулар жүргізу.

XX ғасырдың соңғы он жылдыгы - XXI ғасырдың басы интеграциялық үдерістердің белсенуімен сипатталады. Интеграция - шаруашылық топтардың

с е р и я Э КО Н О М И Ч Е С КА Я 39

мега ж әж макро деңгейлерге бірігуінің институциональды даярланған жүйелі үдерісі. Интеграция макро децгейде ел экономикасында шаруашылық топтардың кластерлердің қалыптасуы арқылы жүзеге асырылады.

Кластерлер теориясының шгізін қалаушы ағьшшын экономисті Майкл Поргер болып табылады. Оның анықтамасына сәйкес, кластер деп белгілі бір салада қызмет көрсетуіврге маманданғаң өзара байланысты компаниялардың, фирмалардың жағырафиялық белгііврі бойынша топтастырьшуы айтьшады [1].

Кластерлерге өжркәсіпті өзбетінше үйымдастырудың аталмыш түрінің мазмүнын ашып керсететін тағы да біршше анықтама бере отырып, солардың ішіжн А.Алимбаевтың түжырымдамасына тоқталар болсақ, оған сәйкес кластер, нақтырақ айтқанда, әдетте нарық аркылы емес ж әж бағаларда көрініс бермейтін фирмалар арасындағы көлдежң байланыстар түріндегі фирмалараралық торлар ж ә ж өжркәсіптің топтар өжркәсіптің дамуы үдерісін анықтайды.

Кластер - әлемдік нарыққа енуші ірі ж әж үсақ фирмалардың көлдежң торы. Кластердің жағырафиялық ауқымы бір қала жмесе облыстан бастап бір ел жмесе біржше көрші елдерді қамтуы мүмкін. Кластерлер алуан турлі нысанда болады жәш олардың өзіж тән қасиеттері бар. Бүл өнімді қайта ө н д ^ терендігі, өндіріс тармақтарының қамтылуы, аталмыш өндіріс түрінің күрделілігі деңгейі, қайта бөлу шамасы, ғылымсыйымдылығы, қаржылық, кадрлық, күрал-жабдықка, машиналарға, тетіктерге кажеттілігі, жалғаспалы өндіріс өнімдеріж қажеттілік, үлттық экономиканың кластерге тартылу деңгейі. Кластер үшін оның түпкілікті өнімі қаншалықты бәсекеге қабілетті екендігі ғылымсыйымдылығы, беріктігі, сырткы сүранысқа ие болуы, сонымен қатар ішкі нарықтың оған мүқтаждығы, оның шикізаттарының үж м і тез жаңғыртылуы маңызды. Сонымен қатар, бүл кластер аймактың, мемлекетің, континенттің шаруашылығына әкелетін нәтижесі, қандай ә у м е т т ік жәш саяси мәселелер шешілетіндігі [2]. Әриж, кластердің бір ғана жәш керемет мінсіз «рецептісі» жоқ, кластерлік үлгілер бір-біріжн өзгеше болганымен, қайда болмасын олар шағын ж әж орта бизжстің, аймақтың дамуына қуатты түрткі береді.

Дамыған елдер экономикасы күрылымындағы әрекет етуші кластержрдің көптігі кламтерлер жіктелініін жасауға мүмкіндік береді.

Экономиканы әр тараптандырудың жәш оның бәсекеге кабілеттілгін артты рудың басым бағы ттары ны ң бірі болып кластерлерді дамы ту табылады.

Кластер - әлемдік нарыққа енуші ірі ж әж үсақ фирмалардың көлдежң торы.

Әлемдік тәжірибеде кластерлік дамудың мысалдары жеткілікті.

Атақты Генри Фордтың автомобильдер жасау өндірісі осы бағытпен дамыған болатын. Ол темір рудасынан бастап тупкілікті өнім - автомобиль

шығаруға дейінгі барлық салаларды қамтыған біргұтас жүйені қүрайтын өз империясын қалыптастырған.

Кластерік экономиканың мысалы АКШ-тағы компьютерлік техника ж ә ж ақпараттық технологиялар саласындагы «Силикон алқабы», кино өндіріс саласындағы - Голливуд бола алады. Сонымен қатар, Дания, Италия, Финляндия ж әж басқа да елдердің экономикасын кластергку тәжірибелері баршаға белгілі.[3]

Павлодар облысы - Қазақстанның шгізгі индустриалдық аймақтарының бірі. Тарихи мүнда, ТМД-ның экономикалық кеңістігіндегі дәстүрлі курделі өндіріс пен мижралдар жәш көміртегі шикізаттарын игеретін кәсіпорындар оңтайлы үйлестірілген ең ірі аумақтық-өндірістік кешен қалыптасқан.

Алайда, ш икізаттық бағдарланған саясат бірнеше үрпаққа алып қарағанда болашағы тиімсіз. Табиғат ресурстары түгесілген кезде келешегі де аяқталады. Мүнан, шикізаттық емес бағыттағы өндіріс түрлерін қосымша күру мәселесі туындайды.

Соған байланысты кластерлік жүйе арқылы қандай да өнім тірін шығаруға адамдарды біріктіру қажет. Мен қой шаруашылығында кластер күруды үсынамын.

Менімше, дала малшаруашылығы өнімдерін өндіру жәш кешенді өнд^де бәсекеге кабілетті бизжс-идеялар жүйесін қалыптастыру мүмкін іс.

Қой шаруашылығы - ата-бабаларымыздың дәстүрлі шаруашылығы.

Таңдалынып алынған жолдың дүрыстығына сенімді болу үшін ата-баба тарихын білу керек. Ж. Жорес «Біз өткен күннің күлін емес, отын алуға тиіспіз» деп бекер айтқан жоқ. Білетініміздей біздің көшпешді халықта от жеткілікті. Сондықтан, қазіргі үрпакқа, яғни бізге өткенжн алатынымыз да, үйренетініміз де және мақтан түтаты ны м ы з да барш ылық. Мал көшпендіге тамақ та, киім де, көлік те болған. Сонымен бірге, ол жгізгі сауда көзі және басқа материалдық игіліктер мен қызметтерге айырбас күралы болған. Далалықтың шаруашылығының 60 пайызы қойдан түратын.

Осылайша, даланың қатан табиғатына басқа түліктерге қарағанда жақсы бейімделгендіктен, қой басым орынды иележтін. Тарихи фактларды талдай отырып, қой шаруашьшығы ата-бабаларымыз өмірінің ажырамас бөлігі екягін көреміз. Бүл саланы қайта жандандыру тек Павлодар облысының ғана емес, Қазакстанның да экономикасына ел^лі үлес қосады.

Алайда, толыққанды аякталған өндіріс циклін, яғни кластер алу үшін бізге қажет:

- жүнді бастапқы ө н д ^ кәсіпорындарының, мауыты-шүға жәш тоқыма фабрикаларының басын біріктіретін мауыты-шүға секторы;

- былғары және тон-меховые фабрикаларын, киіім, аяқ киім, бас киім, галантерея өндірісі бойынша шағьютігін кәсіпорындарының басын біріктіретін былғары-мех секторы;

с е р и я Э КО Н О М И Ч Е С КА Я ^ ^ ^ 4 1

- мал сою, ет ж әж ет өнімдерін, шикі терілерді сақтау, тасымалдау кәсіпорындарының басын біріктіретін ет ө н д ^ секторы.

Сонымен қатар, бұл кәсіпорындарды әлемдік нарықтардың талаптарына толық сай келетін жартылай фабрикаттар ж м есе дайын өнім өндіруге мүмкіндік беретін жоғары технологиялық күрал-жабдықтармен жарақтандыру керек. Сонымен бірге, аталмыш өнім эстетикалық болуы тиіс. Осылайша, дизайжрлік бағыт, сә№улгілік агенттіктер дамитын болады.

Сонымен бірге, өндірістік кәсіпорындардың санын арттыру, жаңа жұмыс орындарын қүру ж әж олардыің табысын арттыру есебіжн Павлодар облысының тек экономикалық ғана емес, әл^меттік мәселелерін шешуге де мүмкіндік тудырады. Ауылда жүннен бүйым жасауға керекті жүн өндеуге жағдайлар жасай отырып, ауылдық жерлердегі түрғындардың жүмысбастылығын арттырамыз және атадан келе жатқан дәстүрімізді жаңғыртамыз. Әдетте, ауылда ғана одеял, көрпе, кілемдер секілді үлттық ою-ержкпен нақышталған бүйымдар жасалады. Осылайша, жүн өң д^ге жағдайлар жасай отырып, біз үлттық нақышпен шығарылатын өнімдер ассортиментін байытып, кеңейте аламыз.

Бүған қоса, мектепте оқу бағдарламаларына өзгертулер енгізуді үсынамын. Мысалы, еңбек сабағында қыздарды өңделген қой жүнін пайдалана отырып, үлттық жгіздегі қолданбалы қол-өжрге баулу, үлдарды қой сүйегіжн үлттық ойындарға қажетті заттарды, сувенирлерді жасауға үйрету, мысалы, асық.

Мүндай жағдайда біз екі қоянды бір оқпен атып алу мүмкіндігіж ие боламыз. Біріншіден - біздің аймақтың экономикасын интенсивті дамыту.

Екіншіден - үлттық салт-дәстүрі жаңғырту, өсіп келе жатқан үрпақты отан сүйгіштікке, патриотизмге тәрбиел^.

Сонымен қатар, сауда секторын күру керек. Мүның көмегімен қой шаруашьшығы өнімдерін өндіру жәш ө н д ^ салаларының өнімдерін өткізуші арнайы маманданған сауда үйымдарын біріктіру мүмкін болады.

Қойға, шикізат ретінде біздің азаматтар өздерінің барлық ой, күш, жігерін жүмылдыруы тиіс.

Қойды өндіру, өсіру, ж ем д^, сою, мүшел^, өн д^, яғни дайын өнімге дейін жеткізу қажет. Бүл кешенді дамыту үшін ғылым, барлыү деңгейдегі, жүмысшыдан бастап, мал дәрігеріне дейінгі, инженерлік-техникалық кадрларды даярлау керек. Бүл қазіргі өткір мәсележрдің бірі болып табылады.

Қой шаруашылыгының тиімділігін арттырудың маңызды шарты болып - саланы білікті кадрлармен қамтамасыз ету табылады.

Ж оғары да аталғанд ард ы ң барлы ғы на қой ш аруаш ы лы ғы ны ң, жүн және қой еті өнімдерінің дамуын түрақтандыру үшін өзіне баға қалыптасуы үрдістерін мемлекеттік ретт^ді, жеңілдікті салық алымдары ж әж жсие, шетелдік тауар өндірушілердің ішкі нарықты қорғау секілді

ауылшаруашылығы өндірісін мемлекеттік қолдау шараларының жүйесі керек.

Аталмыш жобаны іске асыру машина жасау, химия өндірісі, білім беру, ғылым, далалық мал шаруашылығы өндірісін ж әж т.т. дамытуға мүмкіндік береді ж ә ж миллиондаған түрақты жүмыс орындарын қүруға жағдай жасайды. Ішкі түтыну нарығы үлғаяды, біздің банк жүйесіж түрақтылық беретін отандық сапалы қарызгерлер қалыптасады.

Қой шаруашылығында кластер күру, экономиканы әртараптандыруға жәш инфрақүрылымды жаңғыртуға, елің қуат көздері жәш металл бағаларына тә}елділігін азайтуға, Республиканың экспорттық әл^етін кеңейтуге, елдің азық- түлік қауіпсіздігін нығайтуға мүмкіндік береді.

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Дрогунов М.Ф. // Кластер. 2005. - С.34.

2. Марин С.Р. // Экономическая отрасль. 2007. - С.52.

3. Смирнов В.В. // Кластеры. 2002. - С. 134.

Резюме

В данной работе рассмотрены проблемы при кластеризации экономики П авлодарской области, такж е доказано, что для увеличения конкурентоспособности региона следует использовать кластерный подход.

Resume

In the article the problems o f clustering in the economy o f Pavlodar region have been examined, and it was proved that the cluster approach should be used fo r increasing the region’s competitiveness.

ӘОЖ338. 43. 02 (574)

АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫН РЕТТЕУДЕГІ