• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

Удерживание быком мира на своих рогах представляет собой космогоническую периодичность

ӘДЕБИЕТТАНУ ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

4. Удерживание быком мира на своих рогах представляет собой космогоническую периодичность

Когда у быка со сломанным рогом ломается и второй рог, или же когда заканчивается выделенная Аллахом ему жизнь, мир, упав с рогов быка, уничтожится. Это в мифическом сознании представляет собой явление эсхатологии. Эсхатология означает конец света и относится к космогонии.

В мифологии сотворение происходит в форме смерти и воскрешения. Мир возникает, оканчивает свою жизнь, уничтожается, затем снова возникает. Следовательно, в рассматриваемом нами мифе уничтожение мира необходимо: жизнь быка когда-то подойдет к концу, или же когда-то сломается второй рог. Этим уничтожится мир, возникнет хаос, затем из этого хаоса снова сформируется космос.

Таким образом:

– Основная суть, основная философия каждой мифологии заключается в сотворении;

– Концепция сотворения мифа составляет сущность общечеловеческого сознания и продолжает жить и в современном сознании;

– Мифы, олицетворяющие всякую мифологию, вне зависимости от содержания, в конечном итоге передают появление мира, человека и относящихся к нему;

– И в основе тюркской мифологии находится концепт сотворения;

– Тюркский миф сотворения можно увидеть во всех текстовых типах тюркской мифологии;

– Тюркский миф сотворения в качестве космогонической концепции представляет собой мифический концепт: все мифы воплощают сотворение;

– Тюркская мифология представляет разнообразные формы сотворения. Эти формы, впоследствии развившись, привели к образованию богатой тюркской культуры;

– Тюркский миф о сотворении в качестве космогонической концепции, находясь в основании взгляда на мир, общественного сознания тюрка, превратил его во все периоды истории в творческого человека.

1 Топоров В.Н. Космогонические мифы / Мифы народов мира - В 2-х томах - том 2 – Москва - Советская энциклопедия – 1982 - с. 6-9

2 Бейдили (Мамедов) Д. Модель мира / Азербайджанская филология - V книга – Баку – БГУ – 2003 - с. 34-37 3 Топоров В.Н. Космос / Мифы народов мира - В 2-х томах - Том 2 – Москва - Советская энциклопедия – 1982 - с. 9-10

4 Топоров В.Н. Хаос / Мифы народов мира - В 2-х томах - Том 2 – Москва - Советская энциклопедия – 1982 - с. 581-582

5 Лосев А.Ф. Хаос / Мифы народов мира - В 2-х томах - Том 2 – Москва - Советская энциклопедия – 1982 - с. 579-581

6 Курбанов Ф. Синэргетика: в преддверии хаоса – Баку - издательство Бакинского университета – 2004 - 315 стр.

7 Сагалаев А.М. Алтай в зеркале мифа – Новосибирск – Наука – 1992 - 176 с.

8 Radloff W. Türklәrin Köklәri, Dilleri ve Halk Edebiyyatından Denemeler – Ankara - Ekvay Yayınlar –1999 - 458.

9 Караев С.П. Мифологический хаос в азербайджанском фольклоре/Диссертация, представленная для получения степени доктора философии по филологии - Баку – 2015 - 192 с.

10 Иванов В.В. Антропогонические мифы / Мифы народов мира - В 2-х томах - Том 1 – Москва - Советская энциклопедия – 1980 - с. 87-89

Summary

The Turkic Myth About Creation As The Cosmogonic Concept

Elchin Galib Imamaliyev -Scientific worker of İnstitute of Folklore of Azerbaijan National Academy of Science The main essence, the main philosophy of each mythology is creation. And at the heart of Turkic mythology there is a creation concept. The Turkic concept of creation can be seen in all text types of Turkic mythology. It is a mythical concept: all myths embody creation. The Turkic mythology represents various forms of creation. These forms, having developed subsequently, led to formation of rich Turkic culture. The Turkic myth about creation as the cosmogonic concept, being in the basis of a view of the world, public consciousness of the Turkoman, I turned it into the entire periods of history in the creative person. In article the myth about creation and the cosmogonic concept of creation is investigated Turkic.

Keywords: myth, legend, chaos, space, primary beginning, death and revival

Түйіндеме

Түркілік мифтің ғарыштық тұжырымдамасы

Эльчин Галиб Имамалиев - Әзірбайжан Ұлттық ғылым академиясының фольклор институтында ғылыми қызметкер және докторанты

Әрбір түрік мифологиясы негізгі философияны құру мәні болып табылады. Түркі мифологиясында мәтін тұжырымдамасында мифологияның барлық түрлерін көруге болады. Бұл мифтік ұғым: барлық мифтерді құру мен айналдыруы. Түркі мифологиясында нысандарды әр түрлі құруға болады. Бұл нысандар кейіннен түркі мәдениетін қалыптастыруға және дамытуға үлес қосты. Бұл формалар түркі мәдениеті мен білімінің дамуына зор үлес қосты. Түркі мифологиясының құрылымында ғарыштық тұжырымдама әлем елдерінің көзқарасы бойынша қоғамдық саналы түркі адамы тарихи тұлғаға айналды.Түрік, шығармашылық тұлғаның тарих барлық кезеңдерде оны айналды. Қағаз құру түрік миф және Космогония тұжырымдамасын құрастырып, зерттейді.

Авторыдың айтуы бойынша адамзат мәдениетінің ең көне беттердің бірі түрткі және түркі мифологиясын құру екенін көрсетті.

ӘОЖ 82/821.0(045)

Т.ШАПАЙДЫҢ ӘҢГІМЕ-ЭССЕЛЕРІНДЕГІ ИРОНИЯ

Ә.Д.Қабыловф.ғ.к., Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті, ф.ғ.к., доцент

Мақалада Т.Шапайдың «Қазақтың жаны» кітабына енген әңгіме-эсселеріндегі иронияның қызметі сараланады. Ирония – суреткердің философиялық-эстетикалық ойлауының негізгі категориясының бірі, көркемдік әлемінің ажырағысыз бөлігі. Жазушылар өмір құбылыстарын өзіндік бақылауда, рухани табыстардың шынайылығын тексеруде ирония мен өзіндік иронияны да пайдаланып отырады. Автор стилінің маңызды компоненті ретінде ирония әдеби мәтіннің маңызды мағынатүзуші әрі форматүзуші элементі болып табылады. Иронияның күлкінің түрі, таным мен болмысты бейнелеу формасы ретіндегі ерекшелігі оның субъективтілік табиғатына байланысты. Ирония құбылыс туралы субъективтік түсінік пен объективтік жағдайдың сәйкессіздігін бейнелейді. Ирония субъектілік қатынасқа негізделеді, ол кез келген заттар мен құбылыстарды нысанаға алуға бейім. Ирония тұлғаның пайымдаушылық санасына негізделеді, ол кез келген нәрсеге, құбылысқа күдікпен қарап, қарама-қарсы жағынан пайымдап, өз субъектісіне айналдыра алады.

Мақалада жазушы шығармаларындағы иронияның қолданыстары нақты мысалдармен дәлелденеді.

Түйін сөздер: ирония, өзіндік ирония, ирониялық көзқарас, эстетикалық категория, субъективтік қатынас, амбиваленттік мағына.

Мәдени феномен ретінде көп ғасырлық тарихы әрі көптеген анықтама-түсініктемесі бар ирония қазір шын мәнінде «мәдениеттің негізгі сөздерінің біріне» айналып отыр [1,263]. Ирония троптың бір түрінен философиялық позициядағы мәртебеге дейінгі түрлі құбылыстардың жиынтығы ретінде гуманитарлық салаларда кең қолданыс тауып келеді.

Ирония кейбір қаламгерлерінің философиялық-эстетикалық ойлауының негізгі категориясы, көркемдік әлемінің ажырағысыз бөлігі болып табылады. Жазушылар рухани-поэтикалық салада алдына орасан міндеттер қоя отырып, өзіндік бақылауда, рухани табыстарымыздың шынайылығын тексеруде ирония мен өзіндік иронияны да пайдаланып отырады. Өзінің амбиваленттік табиғатына сәйкес ирония кейде адам болмысы сипатының көрінісі, кейде жалғандықты әшкерелеп, нағыз құндылықтарды табудағы құрал болып келеді. Сондықтан әдебиеттегі иронияның типтерінсіз көркемдік жүйелерді, олардың философиясын, образдар жүйесі мен поэтикасын пайымдау қиын.

Қазіргі авторлардың шығармаларында ирония ғасырлар тоғысындағы күрделі кезеңнің алабажақ шындығын көрсетуге көмектесетін құрал ретінде пайдаланылуда. Жаңа ғасырдың басындағы ұлттық прозамызда иронияның қызметін пайдаланып, қоғамдық өмірдің сан қырлы сипаттарын бейнелеген таңдаулы еңбектердің бірі – белгілі әдебиетші Тұрсынжан Шапайдың

«Қазақтың жаны» кітабы.

Қаламгердің бұдан бұрын жарық көріп, ғылыми ортада жоғары баға алған «Шын жүрек – бір жүрек» атты әдеби-зерттеу еңбегінде де (2000 ж.) арагідік иронияға суарылған кейбір талдаушылық пайымдар кездесетін: «Өлеңнің тұтас дінінен «жапырақ» жұламыз деп, Абайды кім жасамадық? Абай – діндар, Абай әулие екен. Пәлсапашы академик: «Гегель мен Кантты зерттеп ит болыппыз, өзіміздің Абай тұрғанда», – деп салды 150-жылдық тойдың бір жиынында. Абай – жаратылыстану ғылымдарын, соның ішінде физика заңдылықтарын жетік біліпті.., Қазақстанға нарықтық экономика дендеп енген тұста сала құлаш бір мақала шықты – Абай, сөйтсек, нарықтық экономиканың да білгірі көрінеді. Өйткені, «Есек көтін жусаң да мал тауып кел» десе керек, жарықтық, бір сөзінде...» [2,16].

«Қазақтың жаны» кітабына қаламгердің ғасырлар тоғысында жазылған шағын әңгімелері, көркем эсселері мен миниатюралары енгізілген. Өтпелі кезеңдегі замана тынысы, адам мінездерінің кейбір қырлары, заманәуи көңіл-күйдегі құбылыстар қызғылықты мазмұн, жеңіл тіл, көркем өрнекпен оқырманның көңілінен шығып отырады. Кітаптағы шығармалар «Күлкі және көз жасы», «Жазу» және «Бір мысқал» деген үш тарауға топтастырылған. Кітапта көтерілетін мәселелердің қоғамдық маңызы мен сыншылдық сипаты кіріспесіндегі өткір қойылған риторикалық сұрақтан басталуынан-ақ көрінеді: «Менің көзім жетті: біз әйтеуір аштан өлмейді екенбіз. Бізге келетін тажалдың аты басқа екен.

Қазақтың жаны үшін күрес жүріп жатыр.

Лайықты жауап болу үшін лайықты сұрақ қойылуы керек. Орыстар сұрақты төтесінен қойды:

«Кто виноват?» Сосын «Что делать?» Жауап та сойқан болды: 1917 жыл!

Қазақтардың осы ғасырдағы ашық қойылмаған сұрағы гамлеттік: «Бармыз ба, жоқпыз ба?» Немесе

«Боламыз ба, болмаймыз ба» [3,3].

Мәселе қаншалықта өткір болғанмен, оны жеткізудің жолын автор астарлап отырып ирониямен жеткізуге бағдар жасайды. Баяндаушының пайымдаулары біреуді тікелей кіналау немесе жазғыру емес, мысқыл, кекесін, мазақ, келеке секілді иронияның түрлі реңктеріне жүгіну арқылы жүзеге асырылады: «Енді ашық қойыла бастаған асау сұраққа серкелеріміз қашандағыдай мыңқылдап, үні ін түбінен шығатын жуас жауап береді: «Егемендігімізді алдық, Елбасымызды сайлап алдық, енді, міне- міне... ышқырымызды көтеріп алайық, белімізді мықтап тартып алайық... терімізді сүртіп, алқынымызды басып алайық... сосын тағысын тағы көре жатамыз ғой... ы-ы... быды-быды».

Құдайдың өзі «алсаңшы енді!» деп жалынған тәуелсіздікті алдық-ау... бірақ, жанымыз, рухымыз азат па?» [3,3].

Автор интенциясындағы ирониялық ағын көбінесе өзіндік пайымдауға құрылған ойшылдық арнамен тоғысып жатады. Оқырманды ойлантуға жетелейтін мұндай жолдар аз сөзбен көп кепті қозғайтын шолу сипатымен ерекшеленеді. Бұл орайда көбінесе ішкі диалогке мол орын беріледі:

«Жан!.. Қазақта жан бар ма өзі?! Деп кекетеді менің Оппонентім...» «Қайда біздің рух? Қайда біздің жан! «Жоқ» дейін десем, қазақтың бабасының бабалары тасқа қашаған Тағдыр не дейді? Жоқ дейін десем, қағазға дерегі, ауызда аңызы қалған қияпатты тарихының куәлігі қайда қалады? Сары өзеннің сағасынан құдіретті Римнің іргесіне дейін сайрап жатқан тұлпарлардың ізі – менің бабаларым рухының шежіресі емес пе шынымен? Қазтуған, Бұқар, Дулат, Абай, Ахмет, Мағжан, ...көрген түс, кешкен қиял ғана ма екен?! Тәңірі, Алласы аузындағы қазақта жан, рух жоқ болса, – онда менің жаным неге ауырады?» [3,3-4].

Халық басындағы жайт, қоғамдық өмірдегі кеселді халдер, рухани тоғышарлық белгілері кейде аналогияларға құрылып, гротескілік сипаттамалармен жеткізіледі: «...Мен айтайын: сиам егізіндей бір басы қазаққа, бір басы айдалаға қарайтын құбыжық ұрпақ келді дүниеге. Біздің осы трагедиямыз өзгелерге – ермек. Әлем осы құбыжықты қызықтауда. Шақшадай басы әуелден екі бөлек міскіннің басқа ортақ мүшелерін бөлшектеп, тәжірибе жасап көріп жатыр. Суық қол, ендігі, қолқа-жүректі аралап кетті. Енді жүрегін пәршелеп, жанынан айырмақ. Жүрегі бір екенін сезінбейтін, соры сорпадай болған екі бейшара бас өзара айтысады. Бірі айтады: сен ұлтсызсың, орыс пен еуропаның көзі қысық суррогатысың, сен – абстракция, сен – ешкім емес. Екіншісі айтады: сенің тілің ештеңеге жарамайды, сенде әдебиет те жоқ (болмаған да!), мәдениетің, тарихың – бәрі күмәнді... Жұт – жеті ағайынды. Бұл бақытсыздық аз болғандай екеуінің арасынан және бір бас өсіп шықты. Нағыз екіжүздінің өзі! Оң иығына бұрылса – «қазағым» деп көлгірсиді, сол иығына қисайса – басқа сайтандарының табанын жалауға әзір... Сондай бір кәззап бас!».

«Мәңгүрт» бас өз ұлтын, мәдениетін менсінбейтінін, жатырқайтынын жасырмайды. Ал мына әзәзіл жасырады. Тіпті, өзінен де жасырады. Тек қылығы ғана әшкерелейді. Осы бас – ең жиеркеніштісі. Қазақтың жаны мен рухына түскен батпан қара күйеңіз – сол». [3,4].

Иронияны эстетикалық категория ретінде қарастыратын көптеген еңбектерде оның толықтай күлкі парадигмасына жатпайтыны, алайда өзге эстетикалық категориялармен өзінің бейнеленуші құбылыс табиғатына оппозициялық бағдарымен түйісіп жататыны туралы дұрыс көрсетіледі. Иронияның негізінде комикалық та, трагикалық та бастаулар жатады. «Ирониядағы кекесін оның міндетті бағыты болғанымен, мазмұнын тұтас толтырмайды. Байыптылық иронияның мәні болып табылады және заттарды байыпты немесе трагедиялық қабылдау сәті мұнда күлкінің басқа формаларына қарағанда салыстырмалы түрде үлкен маңызға ие» [4,63].

Автор ирониясы жағымсыздықты мақтауға құрылып, баяндаушы тарапынан қызығу объектісі ретінде көрінсе де, кейде оның астарына бойлап, шын кейпін ашатын сыншылдықпен астасып жатады: «Мен көп ағаларыма қызығамын. Қай заманға да тез күйлейді, сызатсыз сіңеді. «Капитал»

мен «Құранның» арасын екі-ақ аттайды. Екі дүниенің басын иілтіп, даналықпен тең ұстайды: садақ қып тартып жамбы атса да, қияқ етіп қобыз шалса да – соның қаруы. Және міндетті түрде жүлде алады... Қызығамын. Бірақ, түсінемін: бұл – жанның ерлігі, рухтың мықтылығынан емес. Ішкі темірқазықтың жоқтығынан. Олар күнбағыстың басы сияқты: төбесінен қандай күн шықса да, бәрібір – қашан батқанға дейін жолын қалт етпей қайталайды. Олар балауыз сияқты – отты қай жағына жақындатсаң, сол жағына қарай майысып, тамшылай береді» [3,4].

«Күлкі және көз жасы» толғамында автор қазіргі күлкіміздің төркініне бойлатады. Мұнда ирониямен суарылған күлкі мен көз жасының сабақтастығын аңғартатын ойлы пайымдар мол:

«...Мықтылықтан нешеме жылдар бойы ауыз жаппай күлдік. Өйткені, мына былықшылықтың бәрі –

өтпелі деп ойладық. Көзді ашып-жұмғанша өте шығады – күліп қалайық дедік. Күлген адам өзін мықтырақ.., ақылдырақ сезінеді. Сезінейік дедік... Бірақ... Күле-күле сілеміз қатты. Күле-күле жүйкеміз жұқарды. Мықтымыз ба, әлде сорлымыз ба – ажыратудан қалдық. Күле-күле... жындануға айналдық... Өтпей қойды өтпелі кезең!» [3,6]. Баяндаушының мұндай шолуларының астарындағы ирония өзінің әлеуметтік-философиялық мәнімен ерекшеленеді.

Шығарманың концептуалдық мәнін кейбір жекелеген ситуациялық көріністерді бейнелеу арқылы өткірлей түседі: «Шынында да мына дүниеге, тәмам итшілікке неге басқа көзбен қарап көрмеске дедім. Дереу сол арада айналама нұрлана қарадым. Айналам керемет нұрлы екен». Бұдан кейін балабақша жасындағы кішкентай інісі мен оны әткеншекке отырғызып тербетіп жатқан жеті-сегіздер шамасындағы кішкентай қыз баланың арасындағы әңгімеден «шлюха», «задница» деген былапыт сөздерді естиді («Е, құдай-ай, әншейін нәрсе екен ғой. Өзіңіз білесіз, қазіргі теледидардан күніне әлденешесі көрсетілетін шетелдік төмен сортты фильмдердің сөздік қоры, негізінен, осы екі сөзден және осы мағыналас тағы бір-екі атаудан тұрмай ма? Бала – көргенін істейді, бала – естігенін айтады.

Онда тұрған не бар? Бүлінген ештеңе жоқ. Дүние орнында: нұрлы күн шақырайып төбемде тұр»), мектеп оқушысы екі қыздың темекі сұрайтыны, темекі тартпайтынын айтқан бұған олардың боқтық сөз айтатыны («–Форменный идиот! – деп қорытты қыздар бұл әңгімені. Дұп-дұрыс. Бүлінген ештеңе жоқ. Әй, жастар-ай, жастар! Тілдерің-ай сендердің, тілдерің! Мірдің оғындай ғой, мірдің оғындай.

Қысқа да нұсқа, батыл, тура, тұздықты... Біз құсап мәймөңкелетіп жатпайды. Керексіз көп сөзді қолданбайды. Бес-алты сөз біледі – сол барлық қажеттеріне жарайды... Ұнайды маған жастар!») [3,12].

Автор шығармаларындағы комизмнің қатпарларында жазушының қазақ қоғамының бүгінгі шындығына деген ирониялық көзқарасы бүркеніп жатады. Оқырмандардың алдында тек өтпелі кезең қиындықтары тудырған ғана емес, ғасырлар бойы ұлттық санада қалыптасқан мінез-құлық нормаларының, тұрмыс түйткілдерінің мерезді қырлары да ашылады. Бұл шығармаларда тұтастай алғанда еліміз өмірінің өзіндік көркемдікпен кестеленген суреттері бар, оларды автор тапқырлықпен, юморлық және ирониялық стильмен өткір бейнелеген, әрбір шығармадағы баяндалатын ойдың астарында кермек мұң жатады.

Баяндаушы кейіпкер – интеллектуальды, сыни тұрғыдан ойлайтын, қоғамдық міндерді дұрыс пікірімен айыптай алатын адам. Ол үшін күлдіру мақсат емес, автор оқырманның бір мезет тұрмыстың құбылмалығы туралы ойлануын, кейіпкер баяндайтындай өмір заңдарын пайымдауын қалайды. Мұнда кейіпкер мен автор бір адам емес, алайда олардың арасында көптеген ұқсас жақындықтар бар.

Көркем мәтіндегі иронияның көмегімен жасалатын эксперессивтік реңктердің диапазоны мейлінше кең. Айтылатын ойдың экспрессивтілігін күшейту үшін кейде аздап өзгертілген оқырмандарға жақсы таныс өзге мәтіннің үзінділері де пайдаланылады немесе белгілі ойшылдардың, қайраткерлердің еңбектері мен тұжырымдарына сілтеме жасап, мәтін мазмұнының өзектілігін

«күшейтіп» отырады. Мысалы, «Карнавал... карнавал...» суреттемесінде белгілі филолог М.Бахтиннің карнавалдық күлкі туралы тұжырымына меңзей отырып: «Ойда жоқта тәуелсіздік алдыңыз, есіңізді жиғанша, нарыққа күмп бердіңіз, көзді ашып-жұмғанша миллионер болып шыға келдіңіз... немесе бар-жоқ мүкәмалыңыздан айырылып, сыптай болдыңыз, яғни әбүйіріңізді алақаныңызбен жауып, тыр-жалаңаш отырсыз – бұдан өткен қандай «ұлы өзгеріс» болуы мүмкін? Адамгершілік, рухилық (мәселен, ар, ұят, адалдық, жанашырлық, т.б.)... жарқын болашақ... деген сияқты қайдағы бір қияли, нақұрыс түсініктермен уланып келген санаңыз, енді: байлық, ақша, ақша және ақша (және, мүмкіндігінше, доллармен), еркін секс, аузыңа келгенді айту бостандығы, өмірді қазір сүріп қал (ертең, мейлі, топан су қаптасын)... деген жарқын ұғым, сәулетті идеялармен шайдай ашылған жоқ па?! Бұдан артық қандай «құндылықтар ауысуы мүмкін?» [3,13], – деп жазады. Бүгінгі өмірімізді бүкілхалықтық сайран – карнавал ретінде қарастырады: «Ах, карнавал, карнавал! Қайнап жатыр, қайтесің... Ешкім ештеңеден қорықпайды, ешкім ештеңеден ұялып, қымсынбайды, ешкімнің ешкімде шаруасы жоқ, өйткені, бәрі – ойын, карнавал... Мұхит асып, шекара басып келген есуас музыканың желөкпе ырғағымен зікір салған жынды сауық екі иығын жұлып жеп, құтырынып, қызып барады»

[3,16].

Енді бірде ұтырлы тұста әлем ойшылдарының пікірлерін еске салады: «Хайдеггер, сен жақсы адамсың. Сен айттың: «Болашақты ойлағанда, мен американизмге емес, одан гөрі социализмге көбірек сенемін» дедің. Бодлер бұдан да сұмдық бірдеңелер айтты... Ақылды, жақсы адамдарсыңдар

– аңғалсыңдар, бірақ. Социализмнен жеріген біздер, мың-миллиондар, олай ойламаймыз! Біз қазір тек Американы сағынамыз! Біз енді ешкімге көнбейміз!» («О, Америка!»).

Автор стилінің маңызды компоненті ретінде ирония әдеби мәтіннің маңызды мағынатүзуші әрі форматүзуші элементі болып табылады. А.Ф.Лосев пен В.П.Шестаковтың эстетикалық очерктерінде иронияны юмор, сатира мен сарказм cекілді күлкі тудырудың жалпы категорияларының қатарында атайды: «Ирония – күрделі эстетикалық категориялардың бірі... Барлық иронияда астарлаудың, қулықтың немесе алдаудың элементі жатады. Қайсыбір адам «ирониялайды» дегенде оның таза шындықты айтпағанын, белгілі бір мөлшерде өтірік айтқанын, тыңдаушыларды адастырып отырғанын түсінеміз. Алайда алдаудың бәрі бірдей ирония болмайтыны белгілі. Иронияның алдаудан өзгешелігі, ол шындықты бүгіп қана қалмайды, оны ерекше, астарлы түрде айтады» [5,139]. Мұндай тұжырым иронияны сатира мен юмордың қатарында күлкі тудырудың құралы ретінде қарастырудың дұрыстығына меңзейді.

Күлкі категорияларының бәрі тұлғаның шындық құбылысты пайымдау қабілетімен, оған өз көзқарасын білдіруімен байланысты болады. Иронияның күлкінің түрі, таным мен болмысты бейнелеу формасы ретіндегі ерекшелігі оның субъективтілік табиғатына байланысты. Ирония құбылыс туралы субъективтік түсінік пен объективтік жағдайдың сәйкессіздігін бейнелейді. Ирония субъектілік қатынасқа негізделеді, ол кез келген заттар мен құбылыстарды нысанаға ала алуға бейім.

Ирония тұлғаның пайымдаушылық санасына негізделеді, ол кез келген нәрсеге, құбылысқа күдікпен қарап, қарама-қарсы жағынан пайымдап, өз субъектісіне айналдыра алады: «Біздегі өтіріктің бетімен кеткені, бейпіл кеткені сонша, жұнттай боп семіріп, енді болмаса жарылып кетуге шақ жүр»; «Ел тұтқаларының құйрығынан ұстатпас өтірік уәделері, базардағы, дүкендегі аспаннан ала салған өтірік бағалар, жоғарыдан төменге дейінгі өтірік мақтаулар, өтірік даттаулар, өтірік құрмет, өтірік қуаныш, өтірік тойлар.. сізді де өтірікке баулап, тура жолға салып жібергені хақ...» («Өтірік пен түшкірік»);

«Оңтүстік Қазақстанда қара шегірткені жаппай улап қырып жатыр. Бізді – жаппай қысқартып...

жатыр... Қысқартып жатыр, қысқартып жатыр... Қара шегірткемен және қара халықпен күрес табысты аяқталуға жақын...» («Қысқарту»).

Автор тура айтқанда тұрпайылау шығатын кейбір жайларды иронияның сүйемелімен алып шығуға, белгілі бір ұғымның аясында қоғамның алуан мәселелерін қамтып, шебер жеткізуге бейіл.

Сөзіміз дәлелді болу үшін мәтіннен ұзағырақ үзінді келтіруімізге тура келеді. Мысалы, «О!..О!.. О!..»

деп аталатын ирониялық әңгімесі былай басталады: «Дүниеде әйел мен еркектің қарым-қатынасынан тылсым нәрсе жоқ. Бұл екеуінің арасында тылсымнан да тылсым бір байланыс бар... Иә, ана мәселе...

Бұл мәселе туралы әлдеқалай сөз бола қалса, біздің артта қалған жабайы елде қысылмайтын, аз да болса қызармайтын адам жоқ сияқты еді, біраздан бері, құдайға шүкір, мұның да емі табылды. Бұл мәселені біз де барша алдыңғы қатарлы адамзат тілімен қысқа ғана «секс» дейтін болдық. Рахат!

Жалған ұяттың шырмауында қанша заман қор болғанбыз десеңізші...» [3,17].

Қоғамдық сана мен әлеуметтік көзқараста орын алып отырған кейбір жөнсіз жайлардың терістігін тура түсіндіремін деп арамтер болудың абырой әпермейтін тұстары баршылық. Тобырлық жат мәдениеттің жетегінде кетіп, ұлттық менталитетімізге оғаш жағдайларға ұшырап жүргенімізді

«терістікті дұрыстық» деп астармен тәпсірлейтін иронияның көмегімен түсіндіреді: «Секс» дейсіз – бітті. Бәрі түсінікті. Өмірді қиындатып жүрген – өзіміз... Көшеден әдемі қызды көріп қалсаңыз, суреттеп әуре болмайсыз: «она сексапильная» дейсіз – бітті. Бәрі түсінікті... Жалпы, «сексуальный»

деген сөз бұл дүниедегі барлық жақсы нәрсеге ортақ анықтама болып шықты. Бұл – кісі деп дәлелдеп қара терге түспейсіз, «бұл кісі – өте сексуальный» дейсіз – бітті. Проблема жоқ! Бұл кісінің жақсы азамат, тұғырлы тұлға, һәм ерен еркек екеніне ешкім күмән келтірмейді...» [3,17].

Осы бір ұғымның аясында қоғамдық құбылыстардың, өнердегі көркемдік әдістердің, қоғамдық-әлеуметтік топтардың жайына талдау жүргізіп, өтпелі кезеңдегі орнын көрсетіп береді.

Мұндайда объективтік ирония әмбебеп құрал ретінде жұмсалады: «Постмодернизм – әрине, өте сексуальный құбылыс. Бірақ, мұның алдыңдағы нақсүйеріміз соц. реализм – нағыз еркек еді ғой, шіркін. Оның сексуальдық тегеуріні – тоталитарный болатын! Көнбесең... зорлап жіберетін.

Соцекеңің көзіне шөп салуға болмайтын. Айталық, байқамай, Модекеңмен (модернизммен) жай әзілдесіп қалсаң да, танымай жүрген әкеңді танып, бір жасап қалатынсың» [3,17].; «Әртістің әулиесін

«Халық әртісі» дейтін едік. Енді «жұлдыз» деп әспеттейміз... Ал жұлдыздардың жұлдызын «секс- бомба» деп күмпілдететін болып алдық (ал, ендеше!)... Бізде қаншама Халық әртісі бар... Бірақ бірде- бір «секс-бомба» жоқ! Әлемдік сексуальдық деңгейге әлі көтеріле алмай жатырмыз, достар!

Дегенмен, біз, Олжас ағаның айтуынша, әлемдік лексиконға аса құнды бірнеше сексуальный сөздер

енгіздік. Соның ішіндегі өте-мөте маңыздысы – әлгі айтқан атақты «секс» деген сөз. Біз, қазақтар, әлемдік руханиятқа ештеңе қосқан жоқ деуге енді кімнің аузы барады?» [3,18], «Дүниенің жетілген- жеткен елдерінде сексуальды азшылық пен әйел теңдігі мәселесі басты проблема болып тұрғанда, біздің артта қалған қауым жұмыссыздық, ұйымдасқан қылмыс, парақорлық, халықтар достығы...

деген сияқты майда-шүйдемен шұғылданып, ескі жұртта отырғаны қынжылтады...» [3,20], «Бір кезде ең сексуальды, тартымды тұлға – жазушылар еді. Қазір бұлардан қадір кеткен – жаппай импотенция...

Жұртқа көрінуге бет жоқ – бәрі бұйығып үйінде жатыр. Тек біздің парламент қана – тұрақты. Біздің парламент – көгілдір. Өйткені, оны ешкім жақсы да көрмейді, жек те көрмейді... Бұлар өзі бірқауым ел: бір-бірін өздері жақсы көреді, өздері жек көреді – басқа жұрттың бұларда шаруасы жоқ. Өзара ілігіп-шатысып-былығып жатқан бір әлем. Бұл бір емі табылмайтын аномальдық құбылыс, яғни, сексуальдық азғындық...» [3,23]. Айтар ойды күлкімен әдіптеп отырса да, автор қоғамдық түрлі сырқаттарды мысқылмен орап, кемшіліктерімізге өзіндік үкімін айтып отыр.

Автор философиясының экзистенциялық-онтологиялық бағыттылығы қазақстандық қоғамдағы өтпелі кезеңнің қателіктерін жинақтай бейнелеп, тұрмыстағы мерездіктерден қоғамдық-әлеуметтік деңгейдегі тоғышарлыққа дейінгі аралықты иронияның көмегімен қамтуынан танылады. Ирониялық реминисценциялар көркем жинақтаудың, «материалды интеллектуальдықпен игерудің», «өмірді диалектикалықпен меңгерудің» [6,24] маңызды құралы болып табылады.

Кітапта бүгінгі өміріміздің сан алуан мәселелері, адам мінезінің түрлі қырлары қызғылықты тәсілдермен бейнеленеді. «Түсінікті» – әсіре «жан-жақтылықтың» (әнші, ақын, сазгер, т.б.) төркініне үңілтсе, «Қызық» әңгіме» – санасында саңылауы жоқ түйсіксіз болса да ақшаның арқасында парламенттен бір-ақ шыққан «жаңа қазақтың» атынан ирониялық леппен баяндалатын монолог.

«Қашқандар мен қуғандар» – сөз өнері, жазушылық туралы әсерлі монолог. «Ғылым жолын қуған ініге кеңесте» күні кешеге дейінгі диссертация қорғаудың жай-жапсарын күлкілілікпен баяндайды.

Ал «Тапқан – кімдікінде!» халықтық «Тапқан – тапқандікі, ешкі – баққандікі» деген мәтелдің мәнін бүгінгі күн тұрғысынан ирониямен тәпсірлейді: «...Жалпы, біреудің қалтасына үңілу, есіңізде болсын, әдепсіздікке жатады. Ал, табылған нәрсенің түбін тергеу – барып тұрған ақымақтық. Және бұл, есіңізде болсын... қауіпті нәрсе. Сіз үшін, әрине. «Тапқан – тапқандікі» дедік пе? Болды. Сол сөзде тұрайық. Сонымен, мәселе – таба білуде. Ал ешкі баққандар – баға берсін. Ұшпаққа шықса, көрейік...» [3,253].

Кітаптағы шығармалар жанрлық жағынан жан-жақты: көркем әңгімеден бастап, эссе, әдеби толғам, мысал, ертегі түрлерінде келеді. Кейбір жағдайда қиял, фантасмогория, түс көру элементтері сәтті пайдаланылады. «Адамдар мен иттер», «Рецензия» – эпистолярлық, «Тарғыл» – мысал, «Айна сарай» – түстегі оқиға, «Қазақтар мен біздер», «Аңыз», «Ауыз бен құлақ» ертегі, «Дос», «Әулие»,

«Сайтан», «Аңыз» туындылары қиял-ғажайыптық, фантасмогориялық сарында жазылған. Кітаптың соңындағы «Қазақтар мен біздер» романтикалық асқақ леппен, «Рух жыры» оптимистік рухымен өмірсүйгіштікке жетелейді.

Қиял – шығармашылық еркіндік көрінісі – негізінен романтикалық иронияның бастауы болып табылады. Онда, көбінесе, дүние қияли сипат алып, «екіге жарылып», «өңі айналдырылып» [7,76]

фантастикаға ұласып отырады, мұнда оқиға-құбылыстар «қияли көрінеді, қандай да бір нақтылықтан адаланады, ...онда көптеген ғажайыптар орын алады» [7,34]. Көркем шығармадағы романтикалық шалқулар субъективтік басымдыққа бейім келеді, ирониктің шығармашылық еркіндігіне өріс ашады.

Суреткерлік «Мен» тұрмыстың барлық жақтарына ирониялық сыңаймен қарайды, субъективтік ирониялық сананың жан-жақтылығы, әмбебаптығы орын алады.

Туындылардың басым бөлігіндегі эссеистика табиғатына тән субъективтілік, айқын көрінетін авторлық позиция, белгілі бір мәселе бойынша автордың пікірі, еркін баяндау формасы, шығарманың шағын көлемі мен оқырманмен тілдесуге бағдар жасау сарыны шындықты сипаттау мен ол туралы пайымдаулар кейбір таптаурын пікірлерді бұзып, еркін ойлауға жол ашады.

Кітаптың өн бойында қазақтың тағдырына алаңдаушылық, жанашырлық пен қамқорлық сарын жатыр. Алайда, бұл ниет-тілеулестік ашық түрде, тура айтып, төте жөн көрсетумен емес, негізінен мысқыл-кекесінмен түйреп, қазақтың намысын жанитын ирониямен беріледі: «Өзге жұртпен бірге көрген қорлығыңның сыртында, қазақ болғаның үшін көретін қорлығың қаншама? Және бұл қорлықты бізге дәл қазір басқа емес, қазақ көрсетіп жатыр...» [3,216]; «Мына бір үшеуге қараңыз. Дос құшақтары айқасып қалыпты. Ішіңіз елжірейді, тіпті. Бірақ, бірі – мәңгүрт, бірі – шовенист, бірі – космополит. Қызық, осы үшеуін біріктірген не нәрсе екен! Өз айтқандарына сенсек, үшеуін біріктірген сіз бен біздің қамымыз екен!.. Ха-ха-ха!.. Құдай бұларға ұялмас бет, талмас жақ берген.