• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

ЭКОНОМИКА И МЕНЕДЖМЕНТ

МРНТИ 06.35.31 УДК 657.1.012

122 Статистика, учет и аудит, 2(73)2019 http://sua.aesa.kz/, http://www.aesa.kz/

екендігі айқындалған. Алматы қаласының негізгі логистикалық орталықтарына сипаттама берілді, басқа елдермен салыстырғанда қойма алаңдарымен қамтамасыз етілуі көрсетілді. Қазақстанда логистиканы дамытудың негізгі проблемалары белгіленді, олар жоғары дамыған логистикалық инфрақұрылым қажеттіктеріне негізделген.

Түйінді сөздер: логистика, логистикалық орталық, логистикалық нарық, инфрақұрылым, көлік нарығы, транзит.

THE MODERN STATE OF FUNCTIONING OF LOGISTICS CENTERS IN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN

D.Yergobek* 1, S.S.Ydyrys2, M.B. Seisekenova3

1Al-Farabi Kazakh national University, Almaty, Kazakhstan

2Khoja Akhmet Yassawi International Kazakh-Turkish University, Turkestan, Kazakhstan

3Zhetysu State University named after I. Zhansugurov, Taldykorgan, Kazakhstan e-mail: yedk2017@mail.ru

Summary. The article is devoted to the functioning of logistics centers in the Republic of Kazakhstan.

It is argued that in developed countries, logistics is a fairly profitable segment of the economy, and the use of principles and methods of logistics allows more flexibility to respond to changes in the market situation.

Transit potential of Kazakhstan which is the most powerful tool of realization of opportunities of the country is analyzed. The possibilities of international transport corridors formed taking into account the level of development of logistics infrastructure are considered. The efficiency of the logistics system is determined depending on the availability of modern and high-quality warehouse facilities. The characteristics of the main logistics centers of Almaty, shows the availability of warehouse space in comparison with other countries. The main problems of development of logistics in Kazakhstan, consisting in the need for a strong and highly developed logistics infrastructure.

Key words: logistics, logistics center, logistics market, infrastructure, transport market, transit.

МРНТИ 06.35.31

Статистика, учет и аудит, 2(73)2019 юююююю 123 http://sua.aesa.kz/, http://www.aesa.kz/

Оны дамыту мақсатымен елімізде Қазақстан Республикасында агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған бағдарламасын жүзеге асыру алға қойылған [2].

Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есеп Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарының (әрі қарай ХҚЕС) қағидасы мен талаптарына сәйкес жүргізуді талап етеді.

Қазіргі жағдайда ауыл шаруашылығының есеп жүргізу ерекшеліктеріне сәйкес жануарлар мен өсімдіктерден тұратын биологиялық активтерді бағалау мәселесі өзекті болуда.

ХҚЕС (IAS) 41 «Ауыл шаруашылығы» биологиялық активтерді әділ құны бойынша бағалауды көздейді. Ол мүмкін болмағанда бастапқы танылу кезінде амортизация мен құнсыздануды шегергендегі бастапқы құны бойынша бағалануы тиіс. Осы активтер құнын бағалауда аталған әдістердің ең тиімдісін анықтау үшін олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін қарастырайық.

Әдістер. Зерттеудің әдістемелік негізін биологиялық активтерді бағалау әдістері бойынша шетелдік және отандық зерттеушілерінің еңбектері құрады. Зерттеу барысында оларды салыстыру арқылы талдамалық әдіс қолданған.

Нәтижелер мен талқылау. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына сәйкес ауыл шаруашылық секторының есеп зерттеулеріне көптеген ғылыми еңбектер арналған, әсіресе биологиялық активтерді бағалау әдістеріне басты назар аударылған [3, 4, 5).

Бағалауға қатысты зерттеулерді жүргізу үшін барлық ақпараттың толықтай ашылғандығы маңызды. Қаржылық ақпараттың пайдалылығы арта түседі, егер ол салыстырмалы болса, тексерілсе, өз уақытында тіркелсе және түсінікті болса. Өлшеу құнын анықтау меншік иесі үшін сияқты, қаржылық есеп берулерді жасауда да өте маңызды. Есептік ақпараттың түсіндірмесі шешім қабылдауға қаржылық есептілікті пайдаланушылар үшін негізгі сұрақ болып табылады [6].

Биологиялық активтерді есептілікте әділ құны бойынша бағалап көрсету ауыл шаруашылық ұйымдары мен сыртқы ақпарат пайдаланушылары үшін ұйымның мүліктік және қаржылық жағдайын, оның төлем қабілеттілігін, ресурспен қамтамасыз етілуі мен ресурс сыйымдылығына баға беру кезінде ыңғайлы. Нарықтық қатынастарда есеп пен бақылау ұйымды оперативті және стратегиялық басқаруда негізгі ақпарат көзі болып табылады. Оған қоса, ауыл шаруашылық ұйымдарында қаржылық нәтижелер туралы ақпарат ішкі басқару жүйесінде, әсіресе сыртқы пайдаланушылардың инвестицияларға қажеттілігі жағдайында тиімсіз қолданылады [7].

ХҚЕС 41 енгізгенге дейін ауыл шаруашылылығының маңыздылығына байланысты әлемдік экономикада осы саланың есебіне деген зерттеушілердің еңбегі көп болмады. Стандарттың қабылдауына дейін компаниялар барлық биологиялық активтерді тарихи құнмен есепке алып және баланста негізгі құралдар ретінде жіктеді.

Ал ХҚЕС 41 қабылданғаннан кейін оларды баланста жеке әділ құнымен биологиялық активтер деп көрсетіп және әділ құндағы кез келген өзгерістерді, табыстарды сипаттай бастады. Стандартқа сәйкес фирмалар өзінің биологиялық активтерін әділ құнымен бағаланып және ондай бағалау мүмкін болмаса, онда тарихи құн есебінен бағалануы тиіс [8].

ХҚЕС (IAS) 41 «Ауыл шаруашылығы» соңғы нұсқасы 2000 жылдың аяғында шықты. Бұл стандарт ауыл шаруашылық қызметін жүзеге асырғаннан алынған науқанды жинау сәтіндегі ауыл шаруашылық өнімдеріне, биологиялық активтерге және мемлекеттік субсидияларға қатысты. Онда биологиялық активтер мен ауыл шаруашылық өнімдері арасындағы айырмашылық келтірілген.

Сондай-ақ ол биологиялық активтерді сату шығындарын шегергеннен кейінгі әділ құнымен бағалауды талап етеді [9].

Биологиялық активтер әділ құны бойынша бағаланғанда есептік ақпараттың өзектілігі арта түскен. Олар тарихи құн бойынша өлшенген кезде биологиялық активтер болжамсыздыққа әсер еткені байқалған. Мұндай жағдайда болашақ ақша қаражаттар ағымын болжауға есептік мәліметтердің қабілеттілігі жалпы активтердегі биологиялық активтердің үлесі артқан сайын төмендей түскен. Әділ құны бойынша бағалау биологиялық активтердің теріс әсерін жоққа шығарады. Анықталғандай, олар әділ құны бойынша өлшенген кезде болашақ ақша ағымын болжау дәлдігі биологиялық активтердің жиынтық активтерге қатынасы өскен сайын жақсара түседі екен.

Әділ құнын жақтаушылары бағалауда әділ құнды қолдануда қаржылық есептілік өзектілігі арта түседі деп есептейді. Сол уақытта әділ құнға қарсы шыққандар қаржылық есептіліктің сенімділігі төмендей түседі деп сенімді болған. Бухгалтерлік есеп стандарттарының ғалымдары мен әзірлеушілері әділ немесе тарихи құнмен бағалау әдісін қолданған кезде релеванттығы жақсара ма не нашарлай ма, пайда құбылмалылығы немесе басқаруына қатысты берілген айқын артықшылықтарды да, эмпирикалық дәлелдер де келтірмеген [10].

Тарихи құн биологиялық активтер үшін ең көп таралған бағалау негізі болып табылса да, әділ құны үшін таза келтірілген құн, тәуелсіз/сыртқы баға, сатудың таза құны және нарықтық баға сияқты

124 Статистика, учет и аудит, 2(73)2019 http://sua.aesa.kz/, http://www.aesa.kz/

алуан түрлі ұқсас бағалау құндары тәжірибеде қолданылады. ХҚЕС 41 ауыл шаруашылық секторында бухгалтерлік есеп тәжірибесінің халықаралық салыстырмалылығын жақсартуға арналған. Бұл стандарт ауыл шаруашылық кәсіпорындарының талаптарына бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарымен байланысты мәселелерді жою үшін әзірленген болатын. Сонымен қатар, ХҚЕС 41 ауыл шаруашылық қызметтен алынған табыстарды, шығындарды және ұйым пайдасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Соған қарамастан, көптеген кәсіпорындар осы стандартқа сәйкес тарихи шығындарды қолданып жүр. Өйткені, әділ құны бойынша биологиялық активтерді бағалаудың жоспарланған құны жоспарлы табысқа қарағанда жоғары болп немесе әділ құнын сенімді түрде бағалау мүмкін болмағандықтан стандарт фермерлік есепке шектеулі әсер еткен [11].

Шығындардың тарихи өлшемін қолданатын ұйымдар бағалауда әділ құнын қолданатын ұйымдармен салыстырғанда сенімділігі төмен және онша өзекті емес деген ақпаратты көрсетеді.

Зерттеу көрсеткендей, бағалауда әділ құнын қолдану қаржылық ақпараттың сапасын жақсартады.

Биологиялық активтермен байланысты болған қаржылық ақпарат стандартқа негізделген қағидалары ретінде ХҚЕС 41 әзірлеу дәлелдігін растайды және нәтижесінде есеп берушілік пен үйлестіруге әкеледі [12].

Нәтижесінде, биологиялық активтер бойынша қаржылық нәтижелерді басқа ұйымның нәтижесімен салыстыруға мүмкіндік болса, ол шешім қабылдайтын тұлғалар үшін өте пайдалы болады.

Биологиялық активтерді шығындарды есепке алу әдісінен әділ құны әдісіне ауысуы жағымды болып бағалануы мүмкін. Бірақ та, көптеген зерттеушілер бұл әдістің кемшіліктерін атап өткен. Балама ретінде олар ақша ағымы әдісін қолдануды ұсынған. Қаржы экономикасы саласында компанияларды бағалау модельдерінде және қаржылық жағдайды талдауда ақша ағымының ролі өсіп келеді. Аталған модельдің негізгі кемшіліктеріне ақша ағымы болжамының белгісіздігі және модельдегі айнымалыларды оқшаулау жатады. Мұнда ол таза келтірілген құнға қатысты ең сезімтал айнымалыларға әсер етпеуі мүмкін. Бұл әдіс уақыт жүйесінде элементтердің өзара әрекеттесуін талдамайды [13].

Биологиялық активтер туралы ақпарат инвесторларға жоғары сапалы мәліметтер беретіндігіне зерттеу жасалынған. Оған 58 елдің 377 компаниясы қарастырылып, ақпараттар Thomson Reuters және қаржылық есептілікке берілген қосымшадан алынды. Зерттеу нәтижесі биологиялық активтердің және оның әділ құнының өзгеруі капитал нарығына қатысы жоқтығын көрсетті. Сондай-ақ кейбір компанияларда өзінің есеп саясатында биологиялық активтердің әділ құнын ашылуы әлсіз екенін анықталған. Ал ол бір салада салыстырмалы талдау жасауға қиындық туғызады [14].

Әділ құнымен бағалау сенімді және нарыққа маңызды ақпарат беретіні белгілі. Ал қысқа және ұзақ мерзімді биологиялық активтердің өсу параметрлеріне келетін болсақ, әділ құнымен бағаланған биологиялық активтердің (ішкі перспективасы) өзектілігі расталған. Себебі олар өтімді операциялық активтердің өсуіне әкеліп, оның салдарынан таза активтер мөлшері ұлғаятындығы анықталған [15].

Кейбір зерттеулерде биологиялық активтердің есебінде қолданылатын өлшеу әдістері мен компанияның қарыз құны арасындағы байланыс бар екені анықталған. Өзінің биологиялық активтеріне әділ құнды қолданатын фирмалардың қарыз құны тарихи құнды қолданатын фирмаларға қарағанда жоғары екенін дәлелденген. Дегенмен де қарыз құны мен әділ құны арасындағы оң байланыс бір жылдан астам уақыт өнім беретін өсімдіктері бар фирмаларға тән болған. Ал аудит нәтижесімен сәйкес келген әділ құн биологиялық активтердің басқа түрлерін беретін фирмалар үшін қарыз құнының төмендеуіне әкелген [16].

Ал Ресейдегі есепке келсек, ондағы ауыл шаруашылық есебі күрделі. Оларда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, ХҚЕС (IAS) 41 сәйкес жинақталған, құрастырылған және ашылған ақпараттың қаржылық есептілік пайдаланушылары үшін пайдалы емес. Себебі бұл стандарттың қағидалары сол елде қолданылатын бухгалтерлік есеп стандарттарынан ерекшеленеді [17].

Ал өз еліміздің тәжірибесін қарастырсақ, ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы туралы ақпараттың болмауы, саланың жеткіліксіз қаржыландырылуы, Қазақстан Республикасы аумағында агроөнеркәсіптік кешенінің көптеген ұйымдарының қиын қаржылық жағдайы кезінде ХҚЕС (IAS) 41 талаптарын орындау үшін биологиялық активтер мен ауыл шаруашылық өнімдерінің әділ құнын дұрыс анықтауға мүмкіндік беретін бағалар туралы ақпараттық базаны қалыптастыруды қажет етеді [18].

Қорытынды. Жоғарыда айтылғандарды түйіндей келе, ауыл шаруашылық ұйымдары өсімдік пен жануарларды нақты өзіндік құны бойынша бағалау әдісін қолданған кезде сыртқы бухгалтерлік ақпарат пайдаланушылары ұйым жұмысының тиімділігіне сапалы талдау жүргізе алмайтынын атап өтуге болады. Өйткені қолданылатын бұл әдіс ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнын негізсіз ұлғаюына әкелуі мүмкін. Ал ол өз кезегінде кез келген ұйым қызметінің экономикалық

Статистика, учет и аудит, 2(73)2019 юююююю 125 http://sua.aesa.kz/, http://www.aesa.kz/

көрсеткіштеріне теріс әсерін тигізіп, шынайы қаржылық нәтиженің бұрмалануына әкеледі. Бұл жағдайдан шығу үшін биологиялық активтерді әділ құнымен бағалауға толықтай көшу қажет. Ол саланың қазіргі жағдайы туралы ақпаратты ашуға және қосымша инвестициялар тартуға ықпал етеді.

Басқа бағалау құндарына қарағанда әділ құны активтер туралы ақпаратты салыстыруға жақсы мүмкіндік береді. Қаржылық ақпаратқа талдау жүргізгендегі салыстырмалылық – ол сапаны анықтайтын маңызды көрсеткіш. Сондықтан бухгалтерлік есепте биологиялық активтер туралы сапалы ақпаратқа қол жеткізу үшін әділ құнын қолдануды толықтай тәжірибеге еңгізу қажет.

Әдебиеттер тізімі:

1 http://agrotnk.kz

2 Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. http://mgov.kz

3 Aliberch A. S. et al. A comparative study of difficulties in accounting preparation and judgement in agriculture using fair value and historical cost for biological assets valuation //Revista de Contabilidad. – 2012. – Т. 15. – №. 1. – С. 109-142.

4 Argilés Bosch J. M., García Blandón J., Monllau T. Fair value versus historic cost-valuation for biological assets: Implications for the quality of financial information //Documents de treball (Facultat d'Economia i Empresa. Espai de Recerca en Economia), 2009, E09/215. – 2009.

5 Sedláček J. et al. The methods of valuation in agricultural accounting //Agricultural Economics–

Czech. – 2010. – Т. 56. – С. 59-66.

6 Drábková Z. et al. The potential to reduce the risk of manipulation of financial statements using the identification models of creative accounting //Acta Universitatis Agriculturae et Silviculturae Mendelianae Brunensis. – 2013. – Т. 61. – №. 7. – С. 2055-2063.

7 Шляпникова Е. А., Владимирова А. В. Адаптация учета биологических активов к управлению эффективностью сельскохозяйственной деятельности //Международный бухгалтерский учет. – 2014. – №. 11 (305).

8 Fischer M., Marsh T. Biological assets: financial recognition and reporting using US and international accounting guidance //Journal of Accounting and Finance. – 2013. – Т. 13. – №. 2. – С. 57-74.

9 International Accounting Standards Board (IASB). International Accounting Standard 41:

Agriculture. London, UK: IASB. - 2009.

10 Argilés-Bosch J. M. et al. Usefulness of fair valuation of biological assets for cash flow prediction //Spanish Journal of Finance and Accounting/Revista Española de Financiación y Contabilidad. – 2018. – Т. 47. – №. 2. – С. 157-180.

11 Elad C., Herbohn K. Implementing fair value accounting in the agricultural sector. – Institute of Chartered Accountants of Scotland, 2011.

12 Hadiyanto A., Puspitasari E., Ghani E. K. The effect of accounting methods on financial reporting quality //International Journal of Law and Management. – 2018. – Т. 60. – №. 6. – С. 1401-1411.

13 Rozentale S., Ore M. Evaluation of biological assets: Problems and solutions //Journal of Modern Accounting and Auditing. – 2013. – Т. 9. – №. 1. – С. 57.

14 Silva R. M., Nardi P. The (in) Difference between Historical Cost and Fair Value for Biological Assets: A Cross-Country Study. – 2018.

15 Martins V. G., Machado M. A. V., Callado A. L. C. Relevância e representação fidedigna na mensuração de ativos biológicos a valor justo por empresas listadas na BM&FBovespa //Revista Contemporânea de Contabilidade. – 2014. – Т. 11. – №. 22. – С. 163-188.

16 Daly A., Skaife H. A. Accounting for biological assets and the cost of debt //Journal of International Accounting Research. – 2015. – Т. 15. – №. 2. – С. 31-47.

17 Burykin Y., Klichova G., Bremmers H. THE DEVELOPMENT OF INTEGRATED ACCOUNTING IN SMALL AND MEDIUM-SIZED COMPANIES IN THE AGRI-AND FOODSECTOR F THE RUSSIAN FEDERATION //APSTRACT: Applied Studies in Agribusiness and Commerce. – 2012. – Т.

6. – №. 1-2. – С. 131-135.

18 Макулова А. Т., Байболтаева Н. А. Проблемы учета биологических активов и сельскохозяйственной продукции в Республике Казахстан в соответствии с требованиями МСФО (IAS) 41 Сельское хозяйство //Збірник наукових праць Таврійського державного агротехнологічного університету (економічні науки). – 2013. – №. 1 (1). – С. 327-336.

126 Статистика, учет и аудит, 2(73)2019 http://sua.aesa.kz/, http://www.aesa.kz/

МЕТОДЫ ОЦЕНКИ БИОЛОГИЧЕСКИХ АКТИВОВ В СЕЛЬСКОМ ХОЗЯЙСТВЕ:

ПРЕИМУЩЕСТВА И НЕДОСТАТКИ А. К.Канабекова

Университет НАРХОЗ, г.Алматы, Казахстан e-mail: alida80@mail.ru

Резюме. Основными производственными элементами сельскохозяйственной организации являются его биологические активы, выбор и практическое применение методов оценки. Целью данной статьи является аналитический обзор существующей литературы в области оценки биологических активов. В статье изложены особенности основных методов оценки, их преимущества и недостатки. Согласно исследованию, выбор актуальных методов оценки напрямую влияет на коммерческий успех организации. От них зависит выработка полной и надёжной информации о деятельности организации, необходимой внутренним пользователям финансовой отчетности. В результате исследования предлагается использовать справедливую стоимость. Информация о справедливой стоимости биологических активов дает возможность более точно оценить финансовое положение компании, прогнозировать будущие денежные потоки, обеспечивать более надежной информацией, объективно отражающей не только действительность, но и финансовые результаты.

Кроме того, можно провести сравнительный анализ итогов деятельности компании в динамике за ряд лет, а также сопоставлять их с другими организациями. Модель справедливой стоимости является более подходящим способом измерения биологических активов с точки зрения фундаментальных принципов финансовой отчетности.

Ключевые слова: биологические активы, сельское хозяйство, учет, оценка, справедливая стоимость, историческая стоимость, стандарт, метод, денежный поток, финансовый результат.

METHODS FOR ASSESSING BIOLOGICAL ASSETS IN AGRICULTURE:

ADVANTAGES AND DISADVANTAGES A. K.Kanabekova

NARXOZ University, Almaty, Kazakhstan e-mail: alida80@mail.ru

Summary. The main production elements of an agricultural organization are its biological assets, the selection and practical application of assessment methods. The purpose of this article is to provide an analytical review of the existing literature on the valuation of biological assets. The article outlines the features of the main assessment methods, their advantages and disadvantages. According to the study, the choice of current assessment methods directly affects the commercial success of the organization. The development of complete and reliable information on the activities of the organization, necessary for internal users of financial statements, depends on them. As a result of the study it is proposed to use fair value Information on the fair value of biological assets makes it possible to more accurately assess the financial position of a company, forecast future cash flows, provide more reliable information that objectively reflects not only reality, but also financial results. In addition, it is possible to conduct a comparative analysis of the company’s performance over a number of years over time, and also to compare them with other organizations.

The fair value model is a more appropriate way to measure biological assets in terms of the fundamental principles of financial reporting.

Key words: biological assets, agriculture, accounting, valuation, fair value, historical cost, standard, method, cash flow, financial result.

Статистика, учет и аудит, 2(73)2019 юююююю 127 http://sua.aesa.kz/, http://www.aesa.kz/

МРНТИ 65.240