• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

1. Ішкі лингвистикалық себептер: а) кірме сҿзді җабылдайтын тілде балама сҿз болмаған кезде жаңа зат, қҧбылыс және ҧғымды атау қажеттілігі (мысалы, атлас, галоклин, грабен, муниципалитет

1.2. Фонетические особенности

Наиболее характерными фонетическими признаками казахской разговорной речи являются такие особенности, как озвончение, выпадение гласных в корне слова, фонетическое сокращение слова, протяжность речи.

Значительное ускорение темпа речи приводит к тому, что вречевой цепи сокращаются слова, проглатываются звуки либо происходит их фонетическая модификация: вместо слова―җазір‖

употребляется ―кҽзір‖ или ―кҽз‖―Кәз кім қарайды?‖ (Кто на это сейчас смотрит?).

На примерах сложных глаголов можно заметить редуцирование окончаний основных глаголов и их сращение с вспомогательными глаголами:―Сол тағда бір апта қосылыпты (қосылып еді) он алты апта оқисындар патамушто кҿп мейрамдар оқымай ғалды солардың (неразборчиво)‖, ―Қазір он үшінші апта болватыр (болып жатыр) ғой ия?‖,Шүкір жақсы кҿшті...орналасватыр (орналасып жатыр) ...короче жиырма бірі Асландар барады құдай қаласа‖,

В потоке речи имеет место выпадение гласных в корне слова или окончаний, вместе с тем и сращение слов: ―Сонда біз нешесінейн (нешесіне дейін) оқимыз?‖, ―Сол тағда (тағы да) бір апта қосылыпты‖, ―Он бір он екі он үш он тҿрт он бес мне (міне) мнау (мынау) мейрам болды онда гейін мнау (мынау) он алты он тоғызы гүні‖.

Также в речи наблюдаются признаки прогрессивно-регрессивной ассимиляции, когда имеет место взаимоуподобление соседних звуков: ―Да одан гейін (кейін) жоқ па? Одан гейін (кейін) ....кешкі он он тоғыз тоғызда бар‖ [11, 78], [12, 39] прогрессивной ассимиляции, когда происходит влияние предыдущего звука на последующий звук―Он бір он екі он үш он тҿрт он бес мне (міне) мнау (мынау) мейрам болды онда гейін (кейін) мнау (мынау) он алты он тоғызы гүні (күні)‖,Сол тағда бір апта қосылыпты он алты апта оқисындар патамушто кҿп мейрамдар оқымай ғалды (қалды)....‖ [11, 78], [12, 39].

Также по произношению испытуемых можно было определитьих региональную принадлежность. К примеру, был записан телефонный разговор девушки из местности Сарыагаш и диалог с таксистом уроженцем г.Шымкент (что в Южном Казахстане). В своей речи девушка вместослова ―мына жаҗта‖(характерно для жителей северных и центральных, восточных регионов Казахстана) употребляла

«мынаяҗҗа»: ―Мынаяққа (мына жаққа) келе берініз....‖, ―Жұмыс істей алмайды олар мынаяқта (мына жақта)‖,Аааояқта(ол жақта) бұзық‖.

Также такие узнаваемые глаголы повелительной формы как “қойсай” (қойшы) и “барсай” (баршы) сразу же говорят о том, откуда родом человек. На юге речь немного протяжнее, чем, скажем, на севере

или западе Казахстана. Северянин, к примеру, рассказывая анекдот, скажет ―қоян ағаштың ішінде жүгіріп бара жатыр‖ (заяц бежит по лесу), в Шымкенте скажут ―қоян ағаштың ішінде жүгіріііiiiііп бара жатыр‖.

В целом говоря о редуцированных формах можно сказать, что ―общеевпечатление о них таково, что они лежат целиком в лоне устной речи, отражают разговорную специфику в письменных текстах и свидетельствуют о снижении культуры речи, свойственномсовременному социуму‖ [13, 17].

Заключение.

Таким образом, интерес к языку молодежи объясняется тем, что молодежь является частью общества, оказывает свое влияние на него и вносит свои нововведения. Более того язык молодежи воздействует на общеязыковой стандарт.

Проанализировав аудиозаписи, мы пришли к выводам, что в современном казахском языке присутсвуют свои особенности: наличие русских вкраплений и междометий, что является естественным явлением в условиях двуязычия Казахстана. Известно, что при продолжительных языковых контактах со временем большая часть населения начинает понимать и разговаривать на языке своих соседей. Таким образом, языковый контакт осуществляется через ―индивидуальное двуязычие (или билингвизм) какой-то части говорящих, что и создает ситуацию двуязычия‖. Что собственно и произошло на территории Казахстана, в особенности местах, которые граничат с Российской федерацией.

Что касается фонетических аспектов, можно отметить фонетические редукции в словах, в частности глаголах. Произношение дает нам информацию о региональном происхождении испытуемых. Еще одна особенность, которую хотелось бы отметить, это малое количество или отсутсвие сленгов и иноязычной лексики в речи.

Особого внимания заслуживают редуцированные формы, и в современной лингвистике следует изменить свое отношение к ним и «признать их фактом эволюции языка», поскольку без знакомства с такими формами аудирование казахской речи и также чтение текстов на казахском языке может быть затруднительным [13, 19-20]. Результаты исследования имеют большое практическое значение так как могут быть использованы на занятиях по культуре речи для студентов гуманитарных специальностей, практической фонетики казахского языка, также аудиоматериалы записанной разговорной речи в дальнейшем могут быть применены в создании звукового корпуса казахского языка.

Хотелось бы отметить, что данная статья лишь попытка осветить те яркие особенности, которые характерны для речи современной казахоязычной городской молодежи.

Однако, в дальнейших исследованиях нам предстоит дать полную характеристику тем особенностям, которые имеют место в фонетическом аспекте разговорной речи молодежи. В частности, выделить различные позиционные и комбинаторные фонетические модификации, какие фонетические изменения действуют с разной степенью интенсивности, также одной из задач исследования это выявить социофонетические особенности спонтанной речи в зависимости от социальных характеристик таких как пол, возраст, социальный статус, региональная принадлежность, образование и род деятельности.

Список использованной литературы:

1. Иванцова Е.В., Соломина Е.В. Об эффективных методах записи спонтанной устной речи при изучении языковой личности // Вест. ТомскГУ. 2014, №3 (29). – С. 14-27.

2. Дворжецкая М.П., Стериополо Е.И., Валигура О.Р. и др. Методы экспериментально- фонетического исследования звучащей речи: учеб.пособие по теор. фонетике иностр. яз. / М.П.Дворжецкая, Е.И.Стериополо, О.Р. Валигура и др.К.: МГПИИЯ, 1991. – 76 с.

3. Freeborn D.(1993) Varities of English. An Introduction to the Study of Language (151-163). London: the MACMILLAN PRESS LTD.

4. LabovW. (1972) Sociolinguistic patterns (p.84-87). Philadelphia:University of Pennsylvania Press.

5. Сулейменова Э.Д. Витальностьказахскогоязыкаиязыковоепланирование (статья вторая) //

Вест.КазНУ. – Сер.филолог. – 2011. - №2(132). С. 7-13

6. Мечковская Н.Б. Социальная лингвистика: пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев/ Н.Б.Мечковская Н.Б. - 2-е изд., испр. – М.: Аспект Пресс, 2000. – 207 с.

7. Romaine S. (1994) Language in Society. An Introduction to Sociolinguistics (33-66). Oxford: Oxford University Press.

8. Wardlaugh R.(1998) An Introduction to Sociolinguistics (99-115). Oxford: Blackwell Publishers Ltd.

9. Найман Е.А. Социолингвистика: курс лекций. – ТомскГУ, 2004 . – 220 с.

10. Исабаева С. Какое влияние-позитивное или негативное – оказывает религия на общественную жизнь?[Электрон.ресурс]. – 2017. – URL: https://camonitor.kz/26501-kakoe-vliyanie-pozitivnoe-ili-negativnoe- okazyvaet-religiya-na-obschestvennuyu-zhizn.html

11. Қалиев Б.А. Қазақ тілінің фонетикасы: оқу құралы/ Б.А.Қалиев. Алматы: «Эверо», 2014. – 168 б.

12. Еспекова Л.Ҽ. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы/ Л.Ҽ. Еспекова.Алматы: «Эверо» баспасы, 2014. 104 б.

13. Богданова Н.В. Редуцированные формы – порча языка или факт его эволюции?// Фонетика сегодня: Матер.докладов и сообщений VI междунар. науч. конф. Москва,2010. С.17-20

МРНТИ 16.41.53

Э.Т. Кыдырмолдина1, Қ.С. Қалыбаева1, А.Ҽ. Рыспанова2

1Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан

2С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті, Алматы қ., Қазақстан

050000, Қазақстаноле-би 94, Алматы 050000, Қазақстан

АҒЫЛШЫН, ҚАЗАҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРІ ҚҰРАМЫНДАҒЫ САН КОМПОНЕНТТЕРІНІҢ ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Аңдатпа

Бҧл маҗалада жалпы тҧраҗты сҿз тіркестерінің маңызы мен сҿйлеу актісіндегі орны кҿрсетіледі.

Фразеологизмдер җҧрамындағы тҧтастыҗ пен бірлік туралы сҿз болып, фразеологизмдердің екі мағынасы туралы, яғни сала мен җордың аражігі ажыратылады. Ҽрбір тҧраҗты сҿз тіркесінде сол халыҗтың ҧлттыҗ танымы мен менталитетінің, салт-дҽстҥрі мен ҽдет-ғҧрыпының саҗталғандығы җозғалады. Тҧраҗты сҿз тіркестерінің прагматикасы да айтылып, сҿздің кҥштілігі мен җҧдіретіне ыҗпалы кҿрсетіледі. Одан ҽрі җазаҗ жҽне ағылшын тілдеріндегі фразеологизмдерге шолу жасылынып, сан компоненттерімен җҧрылған бірнеше мысалдар талданады. Ағылшын тілі мен җазаҗ тіліндегі бір санына җатысты тҧраҗты тіркестердің ерекшеліктері кҿрсетіледі. Бірден онға дейінгі сандардың активтілігі җос тілде де айҗын аңғаратынды- лығы айтылып, кҥнделікті тҧрмыстағы аса җажеттілігімен җоса, фразеологизмдер тҥзудегі маңыздылығы сҿз болады.

Кілт сӛздер: фразеологизм, прагматика, сан, лингвомҽдени сипат

E.T. Kydyrmoldina1, К.S. Кalybaeva1, A.А. Ryspanova2

1 Abay Kazakh National Pedagogical University, Almaty, Kazakhstan

2S.D. Asfendiyarov Kazakh National Medical University, Almaty, Kazakhstan

FEATURES OF USE PHRASEOLOGICAL UNITS WITH NUMERIC COMPONENT IN KAZAKH AND ENGLISH LANGUAGES

Abstract

This article discusses the features and differences of phraseological units in a speech act. It also speaks of pragmatics, the unity and integrity of idioms in the vocabulary of every nation. Idiom is a steady phrase that has its meaning in sentences only in established form. The article provides examples with numerical components in the English and Kazakh languages, as well as writing about the properties of idioms reflecting the mentality, traditions and culture of each nation. It was reviewed on the idioms with the numerical component ―one‖ in English and Kazakh languages. Numbers from one to ten are very actively used in everyday terms and in the phraseological units of both languages.

Key words: idiom, pragmatics, number, linguacultural aspect

Э.Т. Кыдырмолдина1, Қ.С. Қалыбаева1 , А.Ҽ. Рыспанова2

1Казахский национальный педагогический университет им. Абая, Алматы, Казахстан.

2Казахский национальный медицинский университет иммени С.Д. Асфендиярова, г. Алматы, Казахстан

ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ С ЧИСЛОВЫМ КОМПОНЕНТОМ В КАЗАХСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ

Аннотация

В данной статье рассматривается особенности и различия фразеологизмов в речевом акте. Так же говорится о прагматике, об единстве и целостностях идиом в лексике каждого народа. Фразеологизм является устоичивым словосочетанием, которое имеет свой смысл в предложениях только в устоявшейся форме. В статье приводятся примеры с числовыми компонентами в английском и казахском языках, так же пишется о своиствах фразеологизмов отражающие менталитет, традиции и культуру каждой нации.

Был сделан обзор на идиом с числовым компонентом «один» в английском и казахском языках. Числа от одного до десяти очень активно используются и в бытовом плане и во фразеологизмах обоих языках.

Ключевые слова: фразеологизм, прагматика,число, лингвокультурологический аспект

Кіріспе. Фразеологизмдер сҿзді жандандырып, тілімізге ҿткірлік сипат, ҧлттыҗ ажар беретін стильдік мҽні айрыҗша җҧрал болып саналады [1,123]. Фразеологизм дегеніміз формасы жағынан синтаксистік җҧрылымдармен ҧҗсас біраҗ олардай жалпы заңдылыҗҗа сай сҿйлеу кезінде жасалмай, даяр җалпында җайталап җолданылатын семантикалыҗ жҽне лексика-грамматикалыҗ җҧрамы тҧраҗты сҿз тіркестері мен сҿйлемшелер [2,184].

Тҧраҗты сҿз тіркестері – кез келген халыҗтың ҿткені мен бҥгінгісінің тарихы. Кҿркемдігімен, аса айшыҗтығымен, айтылмаҗ ойдың прагматикасына ҽсер ететін кҥштілігімен ерекшеленді. Фразеологизм- дер алуан тҥрлі компоненттермен җолданылып, сан тҥрлі болып келгенімен, барлығын тҥйістіретін ортаҗ белгісі – тҧжырымдылыҗ болып табылады. Сҿздің мҽйегін келтіріп, ажарын ашып, җорытынды ой беру ҥшін җызмет етеді. Айтылған ойды дҿп беріп, діттеген маҗсатҗа жету ҥшін сҿйлеу актісіндегі җолданы- латын фразеологиялыҗ тілдік бірліктердің атҗаратын җызметі мен кҿтеретін жҥгі аса ауыр. Соншама ғасырлар мен жылдарды басынан ҿткеріп, халыҗ санасында ҽбден шыңдалып, шынығып, саф алтындай екшеліп, җҧйылу мен ҿңдеуден ҿтіп, җолданыста орнығады. Тіліміздің аса сҧлулығы мен ҽсемдігі туралы Рабиға Сыздыҗ ―Тоғау тоҗсан җызыл тіл...‖ маҗаласында: ―Җазаҗ ҽдеби тілінің ҧлттыҗ белгілері, біздіңше мыналар:

1) басынан бай ауыз ҽдебиеті тілі мен ауызша туып, ауызша тарған поэзия тілінен алынған ҧзаҗ дҽстҥрі тіл екендігі;

2) аса бейнелі образды тіл екендігі, яғни бейнелі фразеологизмдерің молдығы, теңеулердің активтілгі т.б;

3) лексикасы бай тіл екендігі ,яғни синонимдердің кҿптігі, халыҗтыҗ терминологияның ,жарыспалы җатардың молдығы;

4) лексикалыҗ , грамматиклыҗ мҥмкіндігі кҥшті тіл екендігі, яғни сҿз жасау тҽсілдерінің икемділігі;

5) җазаҗ халҗы мекендеген барлыҗ аймаҗҗа ортаҗтыҗ җасиетінің кҥштілігі, яғни диалектілік ерекше- ліктерінің кемде кем жҧмсалуы'' [3,56] – деп кҿрсете келе, лексика җоры аса бай җазаҗ тілінің ерекше җуаттылығын айтады. Шетелдік кез келген тілдін кез келген сҿзіне балама табылатын җазаҗ тілінің тҧраҗты тіркестерінің молдығы мен аса айшыҗтығы да таңдай җаҗтырады. Җазаҗ тілінің лексикалыҗ җоры мен тҧраҗты сҿз тіркестері базасы кез-келген мҽліметті еш җиындыҗсыз бере алатын дҽрежеде. Тіл байлығы,ауыз ҽдебиетінің ерекше молдығы, аса кҿркем де бейнелі тілдің кҥштілігі мен сҧлулығы, кез келген сҿздің баламасына негіз бола алатын лексикалыҗ җордың асыл җазынасы іспетті.

Негізгі бӛлім.

Тҧраҗты сҿз тіркестерін зерттеген ғалымдар "Фразеология деген термин негізінен екі тҥрлі мағынада җолданылады. Бірінші мағынасы тілдегі тҧраҗты тіркестерді зерттейтін тіл білімінің саласы деген ҧғымда җолданылады. Екіншісі-бір тілдегі фразеологизмдердің тҧтас жиынтығы дегенді білдіреді. Фразеология жеріне жеткізе зерттеліп біткен ғылым деп айтуға болмайды. Мҧның шешілмеген даулы мҽселелері ҿте кҿп. Сондыҗтан да соңғы жылдарға дейін мҧны жеке пҽн ретінде арнайы зерттеулер тым аз болды.

Кҿбінесе лексикалыҗ җор ретінде сҿз байлығы деген топҗа жатҗызылып, лексиканың кҿлемінде тексеру- мен шектеліп келгендігі мҽлім. Фразеологизмдердің ҿз алдына дербес лингвистика саласы екендігін

танытатын негізінен ҥш тҥрлі басты белгісі бар. Олар:1) даяр җалпында жҧмсалу белгісі 2) мағына тҧтастығы 3) тіркес тиянаҗтылығы [4,81]" дейді.

90 ж. дейін тҧраҗты сҿз тіркестері лексикологияның зерттеу нысаны деңгейінде ғана, лексикалыҗ җор есебінде саналынып келді. Җазіргі таңда кҿптеген ғалымдар тҧраҗты сҿз тіркестерін таным деңгейінде адамның сана-сезімі, эмоциясы мен кҿңіл-кҥйінің кҿрінісі деңгейінде җарастыруда. Расымен де тҧраҗты сҿз тіркестерінің ҿн бойында халыҗтың ҽр дҽуірдегі, ҽр сала мен ҽр җабатындағы тарихы, дҽстҥрі, салт- cанасы мен мҽдениеті жасырынған. Фразеологизмдер халыҗтың ауызша сҿзінен бастау алып, екшеліп, еленіп, бҿлшектеп бҥтінге айналып, тҧтастыҗ сипатты иеленіп, біздің дҽуірге дейін жеткен.

Тіл біліміндегі кҿркемділік, ҽуезділік, кҿркем ҽдебиеттегі оҗырманның эстетикалыҗ талабына жауап беретін негізгі җҧрал- фразеологизмдерді лингвмҽдени тҧрғыдан салыстыра зерттеу ҿте җажет мҽселердің бірі.

―Сҿз сҿйлеу ҥшін жасалмайды. Сҿйлеу айтылғанды орындату ҥшін,сендіру ҥшін,маҗсатҗа жету ҥшін жасалады. Адресант адресатты ҿзіне иландыруы басты маҗсат болып табылады. Бҧл маҗсатҗа жету ҥшін айтушы тыңдарманның деңгейіне тҥсуі, не кҿтерілуі керек‖ [5,67]. Сҿз ҿтімді болу ҥшін, маҗсатына жету ҥшін, орындалуы ҥшін, сҿздің экспрессивті – эмоционалды реңкін ашу ҥшін җолданылатын тіл білімінің ҥлкен саласы фразеологизмдердің орны аса ерекше. Осы орайда, җазаҗ тілі мен ағылшын тілдерінде җолданылатын сан компонентті фразеологизмдердің сан алуан екендігін баса айтҗымыз келеді.

Бҥгінгі таңда җазаҗ-ағылшын тҥсіндірме, фразеологиялыҗ сҿздіктерінің кҿптен пайда бола бастауы, җазаҗ ағылшын тілдерін салыстыра зерттеген ғылыми жҧмыстардың, монографиялыҗ еңбектердің кҿбеюі җазаҗ тілі мен ағылшын тілдеріндегі сан компонетті фразеологизмдерді жан-жаҗты зерттеуге мҥмкіндік беріп отыр.

Җҧрамы жағынан да, җҧрылысы жағынан да бірінен бірі алшаҗ болып есептелетін җазаҗ тілі мен ағылшын тілдеріндегі нумеративті фразеологизмдерді салыстыра зерттеудің маңызы зор. Себебі, сан җатысы бар тҧраҗты сҿз тіркестері екі тілде де бар сҿздік атаулының ең кҿнеден жалғасып келе жатҗан җабатын җҧрайды.

―Нумератив‖, яғни, сан термині латын тілінің ―numeration‖, баламасы – есепке җатысты тҥсініктер мен ҧғымдардың тобы.Есептерді тудырушы ҿлшем дейтін болсаҗ, нумератив ҧғымы сан сҿзімен ҧштасып, ҿлшемнің җҿрінісі болып табылады. Бҧл туралы Дмитриев " Где зависимое имя существи- тельное определяет стержневое слово характеризует его количественно, а не качественно такие существительные в тюркологической литературе называются нумерамивными словами"дейді. [6, 92]

Ағылшын тілі ҥнді европа тілдерін семьясының герман табына жатса, җазаҗ тілі Алтай тілдері семьясының тҥркі тобына жатады. Маҗалада җҧрылысы жағынан да, җҧрамы жағынан да бірінен бірі алшаҗ җазаҗ тілі мен ағылшын тілдерінің сан бҿлікті фразеологизмдері туралы сҿз җозғалып отыр.

Диахрондыҗ тҧрғыдан җарасаҗ, сан компонетті тҧраҗты сҿз тіркестері җазаҗ тілінде аса молынан ҧшырасады: бір биедан ала да, құла датуады, бір от жағып, түтін түтетті, бір кҿш жүрді, бір тайпалы ел, бір шыбықпен айдады, бірінің етін бірі жеді, бірішек болды, екі тізгін, бір шылбыр(ел жұрттың кҿшбасшысы болу), үш қайнаса сорпасы қосылмайды(мүлде бҿлек), үш тоғыз (үш топ сыйлық), тҿрт арыстың баласы (бүкіл ел мағынасында),тҿрт түлігі сай болды (малға байыды),бес саусақтай білді(жетік білді), бес биенің сабасындай (толық), бес тиынтұрмадыт.б.

Осы жайында К.Кҥркебаев есептік җҧрылым жасайтын сҿздерді талдай келе, "Бҥгінгі тіліміздегі фразеологизм сҿздердің кҿпшілігі о баста еркін сҿз тіркесі болған деген җағидаға сҥйенсек , бір жҧтым су, бір асым ет, бір тілім нан, бір салым шай сияҗты ҿлшемдік мҽні бар тіркестер ертеде еркін сҿз тіркесі болған деп җарауымызға болады" [7,47] дейді.

Яғни, бҧл сияҗты тіркестер ертеден бері җазаҗ халҗы ҧғымында ҿлшемнің сандыҗ кҿрсеткіші җызметін атҗара келе, ҧлт санасына бекіп, тҧраҗталып кодтыҗ сипат алған.

Җос тілдің тҧрҗаты тіркестерін саралай келе, лингвомҽдени аспектідегі сандар ҧғымына жасырынған, ҽсіресе «бір» санына җатысты тҧраҗты тіркестердің молынан ҧшырасатынын аңғардыҗ. Бір ҧғымы җазаҗ тілінде кҿп жағдайда жалғыздыҗ, жекелік мағынасында җолданылып, жағымсыз реңкте айтылады. Сан есім жеке тҧрғанда абстрактылы ҧғымды білдірсе, зат есіммен тіркесіп,заттың санын, мҿлшерін кҿрсетеді.

―Бір лексемасы – ондыҗ жҥйенің ішіндегі ең кҿп фразеологизмге ҧйытҗы болатын сан. Бір санының когнитивті мҽні Алланың, жаратушының жалғыздығымен байланысты. Жалғыздың жары җҧдай. Жалғыз:

тек бір ғана ҿзі ғана, дара жалҗы‖ [8,47]. Ал ағылшын тҧраҗты сҿз тіркестеріндегі бір, керісінше, кҿбіне жағымды мҽнде кҿрініс табады. Тҧлғаның жекелік, даралыҗ, ерекшелік келбетін кҿрсетеді. Бҧл ерекшеліктер җазаҗ лингвомҽдениетіндегі жалпылыҗ пен ағылшын лингвмҽдениетіндегі жекелік ҧғымына

байланысты. Мысалы, җазаҗ тілінде: бір ағаш орман емес, біреудің үні шықпас, ағылшын тілінде: а number one; look after number one; one and only;

Сонымен җатар Сеитва ―В казахском языке очень активно выступают в своем составе фразеологизмов как стержневой компонент числительные ҥш (три), жеті (семь), тоғыз (девять), җырыҗ (сорок). Многими исследователями это объясняется главным образом, экстралингвистическими факторами, как: религия, традиция, обряды и т.д‖ [9,360] дейді.

Бірден оңға дейінгі сандар маңыздылығымен, кҥнделікті тҧрмыста җолданылатын активтілігімен җоса, тҧраҗты сҿз тіркестерінде де ерекше молынан кездеседі. Ҽсіресе, бір, екі, ҥш, тҿрт, жеті, тоғыз, мың, жҥз, миллион сандары екі тіл фразеологизмдері җатарында молынан ҧшырасады.

―Наибольшую активность в образовании ФЕ проявляют числа 1,2,4,7,0 которые в составе фразеологических единиц теряют значение количества, счета, порядка и национальные особенности миропонимания, мировидения народа. Анализ характера взаимодействия лексического значения числительного с общими значением ФЕ в тюркских языках позволяет выделить некоторые особенности компонента-числительного;

1) в ФЕ числа условно обозначают малое или большое количество чего-либо, этим они выполняют преимущественно символическую функцию и обладают рядом стилистических черт-образностью, эмоциональностью

2) числа употребляются для характеристики явления, предмета или лица;

3) в основу ФЕ заложены сакральные значения чисел‖ [10,65].

Қорытынды

Җатысымдыҗ бірлікте кездесетін тҧраҗты сҿз тіркестері ҿн бойына сан алуан тарих пен дҽстҥрді, ҧлттыҗ ерекшелікті жинаҗтаған.Сол ҧлттың мҽдениеті мен салт-санасы, тҧрмыс ету ерекшелігі,сан ғасырлыҗ тҽжірибесі мен пайымы,тҥйгені мен ҧстанымы жатады. Б.А. Ларин ―фразеологизмдер җоғамдыҗ ҿмірді, халыҗтың дҥниеге кҿзҗарасын, сол җоғамдағы идеологияны бейнелеп тҧрады‖ [11 ,3-4] - деді.―Тіл мҽдениетінде саҗталған ҽдет-ғҧрыптар мен салт-саналар іздерін фразеологизмдер җҧрамынан кездестіруге болады. Кез келген фраземаның пайда болуының мотиві бар екені,ол мотивтің кҿздері кейде белгілі болса, кейде уаҗыт кеңістігіне орай оларды дҿп басып ашу оңайға тҥспейді. Осы халыҗтың ҧрпаҗтан- ҧрпаҗҗа архисемалыҗ код ретінде жалғасып, бҥгінгі кҥнге дейін саҗталған ҽдет-ғҧрыптарда да фразеологизм мотивінің іздері айҗын байҗалады.

Тілдік таңбаның ерекше тҥрі болып табылатын фразеологиялыҗ бірліктерде ҧлттың мҽдени жеміс- тері, яғни халыҗ ауыз ҽдебиеті, діни философиясы, салт-дҽстҥрлері, ҽдет-ғҧрыптары, мифологиялыҗ дҥниетанымы кҿздерінің іздері жатады. Фразеологиялыҗ бірліктердің халыҗ данышпандығы мен шарасының сол халыҗтың тарихи дҥниетанымының жҽне тҽжірибесінің ассоциацияларынан кҿрінетіні дҽлелденді. Фразеологизмдердегі ҽдет-ғҧрып кҿздерін дҽлелдей тҥсетін тілде материалдар саны мен фактілер аз емес‖ [12,127].

Тілдік жҥйедегі тҧраҗты сҿз тіркестері сҿз, сҿз тіркестерімен тығыз байланысты. Алайда, фразео- логизмдер мағына тҧтастығымен, тҧраҗтылығымен, дҽлдігімен ерекшеленеді.

Маҗалада җҧрамында сан есім бҿлігімен жасалған фразеологизмдерге аса мҽн беріліп отыр. Тілдік тҧрғыдан алып җарағанда, сандар есептік җызмет атҗарады, ҽрі сануға җажетті таңба болып табылады. Ал ҧлттыҗ, танымдыҗ тҧрғыдан келсек, сандар җандай да бір ҧлттың лингвомҽдени сипатын кҿрсететін киелі сандар символына ҧласады.

Соңғы жылдары тҧраҗты сҿз тіркестерінзерттеу тіл білімінің җарҗынды зерттелініп келе жатҗан бір ҥлкен бҿлігі. Дегенмен фразеологизмдерді лингво-мҽдени аспектіде салыстыра зерттеудің ҿзектілігі мен җажеттілігі кҥнбе кҥн артуда. "Изучение фразеологии как отражения менталитета определенного этноса имеет огромное значение, поскольку становится важнейшими средством концептуального членения и освоения мира" [13,98].

Пайдаланған ҽдебиеттер тізімі

1. Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар, ІІ том. Алматы, 1983. 456 б.

2.Қалиев Ғ.,Болғанбаев Ҽ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы:

―Сҿздік-Словарь‖, 2006.184 б.

3.Сыздықова Р.―Толғауы тоқсан қызыл тіл...‖ Жұлдыз, №12, 1996 .194 б.

4.Қалиев Ғ.,Болғанбаев Ҽ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы:

''Сҿздік-Словарь‖, 2006. 264 б.

5. Иманкулова Ж.С. Фразеологизмдер прагматикасының ерекшеліктері, // Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті. Хабаршы//Вестник ''Филология ғылымдары‖ сериясы,2018, №2 (64), 68 б.

6. Дмитриев Н. Грамматика башкирского языка. –М.-Л., 1948. С. 92.

7. Күркебаева К. Нумератив сҿздердің тілдік табиғаты. Ҽл-Фараби ат. ҚазҰУ.Хабаршы//Вестник Филология ғылымдары» сериясы, 2002. №56. 47 бет.

8. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мҽдени аспектілері: монография/ - Алматы: Ғылым,1998. 196 б.

9. Сеитова Л.А. ―Числовые компоненты фразеологически единиц английского, немецского, казахского и русского языков.―Материалы междун. научно – практической конф.наука и образование в современном мире‖. Караганда, 2015. 360 стр.

10. Муратова Р.Т. "Нумерологические фразеологические единицы в тюрских языках», рецензируемый, реферируемый научный журнал, выпуск 1 (125), 2015.

11. Маслова В.А. Лингвокультурология. – М.: Академия, 2004. – 208 б.

12. Авакова Р. Фразеологизмдердегі ҽдет-ғұрып кҿздері //Материалы международной научно- практической конференции. – Алматы,2002. Тіл, аударма жҽне тілдерді оқыту қазіргі технологиялары.

127 б.

13. Упарокова Г. Фразеологическая репрезентация концепта в адыгерейской языковой картине //

Вестник Адыгерейского Университета.серия филол. 2013, №3. 95-99 стр.

МРНТИ 16.01.09

Қ.С. Қалыбаева1, Ж.А. Оспан1

1Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ., Қазақстан

ТҮРІК ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРІНДЕГІ ТАРИХИ БАЙЛАНЫСТАР Аңдатпа

Туыстас җазаҗ жҽне тҥрік тілдерінің тарихи тамырластығы жайлы тарихи аҗпараттар тілдің терең җабаттарынан орын алған. Ол аҗпараттарды бҥгінде біз осы екі тілдегі фразеологизмдердің җҧрамын мҽдени җырынан салыстыра зерттеу барысында аңғарамыз. Сол арҗылы ҽр тҥркі халҗының ҿзіне ғана тҽн ерекше болмыс-бітімін, җасиеттерін, екі халыҗтың негізгі менталдыҗ айырмашылыҗтарын, ерекше ойлау жҥйесін, яғни менталитетін ажыратуымызға болады. Бҧл маҗалада җос халыҗтың фразеологизмдерінде тҧраҗталып җалған осындай мол аҗпарат жайлы сҿз етеміз. Себебі тіл халыҗ ҿмірінің айнасы. Тҧрмыста, мҽдениетте пайда болған ҿзгерістер халыҗтың тілінде, сҿз маржандары – фразеологизмдерінде кҿрініс тапҗан. Демек, мҧндай фразеологизмдер тҥрік жҽне җазаҗ халыҗтарының тарих бойында жҥріп ҿткен жолынан мол мҽлімет беретін нағыз тарихи дерек кҿздер ретінде тереңдей зерттелуі җажет.

Кілт сӛздер: тҥрік тілі, җазаҗ тілі, фразеологизм, тарих, мҽдениет, халыҗ.

К.S. Kalybaeva1, Zh.A.Ospan1

1Abai Kazakh National Pedagogical University, Almaty, Kazakhstan

HISTORICAL CONNECTIONS IN TURKISH AND KAZAKH PHRASEOLOGY

Abstract

Historical information about the historical related roots of the native Kazakh and Turkish languages occupy a deep place in the layers of the language. Today, this information is being studied in comparing the compositions of the phraseological structures of both languages from the point of view of cultural science.Thus, it is possible to distinguish the uniqueness, qualities of each Turkic people and mental features, a system of special thinking, the main differences of the two peoples in the mentality. In this article, we consider such extensive information that once formed in the phraseology of two peoples. Language is a mirror of the life of a people. Changes in life and culture also occurred in the language of the people, especially in phraseology, which are the pearls of each language. Consequently, such phraseological units require in-depth study as true historical sources, which provide tremendous information about the historical life of the Turkish and Kazakh peoples.

Keywords: Turkish language, Kazakh language, phraseology, history, culture, people.