• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

13-ТАРАУ. САЛЫҚ ЖӘНЕ САЛЫҚ ЖҤЙЕСІ

In document ҦЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА (бет 192-200)

192

193

объектіні пайдалану құқығын алатын ақылы және балама тӛлем. Қазақстан Республикасының Салық кодексінде тӛлемнің бірнеше түрі, яғни жер телімін пайдалану тӛлемі, су ресурстарын пайдалану тӛлемі, жер үсті кӛздерін пайдалану тӛлемі, жануарлар әлемін және т.б. пайдалану тӛлемі қарастырылған.

Мемлекеттік баж – уәкілетті мемлекеттік органдар немесе лауазымды тұлғалар заңды маңызды іс-қимыл және (немесе) құжат бергені үшін ӛндіретін міндетті тӛлем. Ол адамның жеке басын растайтын құжат бергенде, жүргізуші куәлігін бергені, нотариалдық іс-қимыл жасағаны және нотариалдық расталған құжаттардың кӛшірмелерін бергені үшін ӛндіріледі. Сӛйтіп, салық пен тӛлемнің айырмашылығына келетін болсақ, салық мемлекет тарапынан нақты қызмет алумен байланысты, сондықтан біршама балама сипатта жасалады. Мемлекеттік аппарат осы қызметті кӛрсеткенде жұмсайтын шығынның сомасына сәйкес есептелетін ӛз бағасы болуы мүмкін болса да, аталмыш қызметтің тауарлық құны болмайды. Демек, баж, міндетті тӛлем ретінде, мемлекеттік аппараттың сол немесе басқа қызмет кӛрсеткен кездегі шығысын ӛтеуге тиіс, яғни ол қазынашылық функция атқармайды және табыс әкелмейді, тек шығысты ӛтейді. Ал салықтың атқаратын басты функциясы – қазынашалық функция.

13.2. Салық жҥйесі және оны қҧру қағидалары

Салық жүйесі деп заңда белгіленген салықтардың, сондай-ақ оларды белгілеу, ӛзгерту мен алып тастау; сондай-ақ салық заңнамасының орындалуын қамтамасыз ететін іс-шаралар жүйесінің қағидалары, нысандары мен әдістері жиынтығы аталады. Салық жүйесі мен салық механизмі салық жүйесінің басты, тығыз байланысты элменеті болып табылады.

Салық жүйесі – бұл мемлекет аумағында сол немесе басқа кезеңде ӛндірілетін салықтардың, жиындардың, баждардың және салықтарға теңестірілген басқа да тӛлемдердің жиынтығы.

Қазақстандық және әлемдік практикада бюджет табысының кӛбін қалыптастырылатын негізгі салыққа қосылған құн салығы, корпоративтік табыс салығы, заңды тұлғалардың пайдасына салынатын салық, жеке тұлғалардың табыс салығы, кеден баждары, әлеуметтік қорларға тӛленетін тӛлемдер, сатудан тӛленетін салық, жылжымайтын мүлікке (немесе мүлікке) салынатын салық жатады.

Салық механизмі деп салық заңнамасын орындауға бағытталған ұйымдастыру-құқықтық сипаттағы барлық құралдар мен әдістердің жиынтығы аталады. Салық механизмі арқылы мемлекеттің салық саясаты іске асырылады, салық жүйесінің негізгі сандық және сапалық сипаттамалары, оның нақты әлеуметтік-экономикалық міндеттерді орындауға мақсатты бағытталуы қалыптастырылады.

Салық механизмінде салық салу механизмі (салық ставкаларының деңгейлері, жеңілдіктер жүйесі, салық салынатын базаны есептеу тәртібі, салық салынатын объектілердің құрамы мен салықтарды есептеумен байланысты басқа да элементтер) маңызды рӛл атқарады. Салық салу механизмін (сол немесе басқа салықты есептеу тәртібін) ӛзгерту арқылы салық жүйесін жаңартуға, мысалы, салықтардың саны мен түр құрамын ӛзгертпей, оның құрылымын ӛзгертуге болады, бұл үшін ең маңызды салықтардың ставкаларын ӛзгерту қажет болады. Алайда әлемдік практикада басқа тәсіл қолданылады, атап айтқанда салық жүйесі мен ставкалардың деңгейі тек ӛте қажет жағдайда ғана ӛзгереді, алайда салық жеңілдіктері жүйесі жиі қайта қаралады. Салық жеңілдіктері біршама қысқа мерзімге, яғни 2-3 жылға белгіленеді, осы мерзім ӛткеннен кейін жеңілдіктер ӛз- ӛзінен қолданылуын тоқтатады, алайда жеңілдіктердің мерзімі ұзартылуы да мүмкін. Салық тӛлеушілер құрамының, салық тӛлейтін объектілердің және т.б. есебінен салық тӛлеу базасын ӛзгерту арқылы салық жүйесінің бағытын біршама ӛзгертуге болады.

Салық жүйесін құрудың жалпыға танылған әділ (тең) салық салу, салықтардың белгіленуі мен дәлдігі (салықтардың кӛлемі, мерзімі, есептеу тәсілі мен тәртібі нақты белгіленіп, салық тӛлеушіге түсінікті болуы тиіс); салық тӛлеу мерзімі мен тәсілінің қолайлылығы; салық жинаудың үнемділігі (тиімділігі мен оған қызмет кӛрсетуге жұмсалатын шығыс сол немесе басқа салық түрінде мемлекеттің табысына түсетін сомалардан біршама аз болуы тиіс) сияқты қағидалары қолданылады.

Салық жүйесінің ең басты қағидасының бірі әділдіқ қағидасы болып табылады.

Қазіргі уақытта салықтардың әділдігіне қатысты екі кӛзқарас қалыптасқан. Бірінші кӛзқарасқа сәйкес, салықтар сатылас және деңгейлес теңдік негізінде анықталуы тиіс, яғни табыс деңгейіне,

194

осы табысты алу жағдайлары мен басқа да факторларға қарамастан барлық салық тӛлеушілер үшін бірдей болуы тиіс. Мұның ӛзінде салық ставкаларының деңгейі барынша тӛмен (мүмкіндігінше ең тӛмен), жеңілдіктер де ӛте тӛмен, тіпті олар болмауы да тиіс. Екінші кӛзқарасқа сәйкес, керісінше, салық ставкаларының атаулы деңгейі маңызды емес (ӛте жоғары болуы да мүмкін), алайда салықтардың кӛп жеңілдіктері және салық ставкалары табыстың деңгейіне орай саралануы тиіс.

Дамыған елдердің практикасында салық жүйелері кӛбінесе сатылас және деңгейлес әділдік қағидасына негізделеді.

Негізгі салық ставкасының саралануы – табыстың деңгейіне байланысты прогрессивтік салық ставкалары түрінде тікелей нысанда кеңінен таралған құбылыс (мысалы, АҚШ-та табыс салығы осылай ӛндіріледі); жасырын нысанда – негізінен жеңілдіктер жүйесі арқылы; кейде тікелей және жасырын нысанда бір уақытта қолданылады.

Салық жүйесін құрудың жалпы (классикалық) қағидаларымен қатар салық теориясында бірқатар арнайы (жеке) қағидалар да әзірленген. Осы қағидалардың қатарында салық заңнамасының тұрақтылығы; салықтарды бір рет ӛндіру; шаруашылық жүргізудің ұйымдастыру- құқықтық нысаны мен меншік түріне қарамастан салық тӛлеушілерге тең қаржы талаптарын қою;

салық ставкаларының оңтайлы деңгейі; салық жеңілдіктері жүйесінің негізділігі; салық функцияларының оңтайлы үйлесуі (бюджет табысындағы тікелей және жанама салықтардың) және т.б. бар.

Федеративтік мемлекеттік құрылымды елдерде жұмыс істейтін басқа салық жүйелерінде салық жүйесінің біртұтастық қағидасы қолданылдады. Осы қағида бүкіл мемлекеттің аумағында біртұтас сипаттаманың бірі болып табылады; мемлекеттік биліктің ӛңірлік органдары мен жергілікті ӛзін-ӛзі басқару органдарына берілетін салықтық ӛкілеттіктер жеке ӛңірлік салық жүйесін қалыптастыруға және осылайша біртұтас салық кеңістігін бұзуға әкеп соқтырмауы тиіс.

Алайда салық әлеуеті жеткіліксіз ӛңірлерде басқа ӛңірлердің асырауына үйренуіне жол бермеу және жаңа резервтерді, ӛздерінің қаржы-экономикалық әлеуетін ӛсіру жолдарын іздестіруді ынталандыру үшін ӛңірлер мен муниципалдық құрылымдар деңгейінде біршама салықтық дербестікке жол беріп, оның орын-дылығына негіздейтін басқа да кӛзқарас қолданылады.

Салық жүйесін құратын қағидалар салықтардың ӛз функцияларын тиімді орындау үшін жағдай жасауы тиіс.

Мемлекет ӛзінің салық қызметі процесінде қандай қағидаларды басшылыққа алуы тиіс екеніне қатысты кӛп ғылыми доктрина мен теория бар. Осы қағидалардың тізбесі мен олардың сипаттамасына тарихи ахуал, ел экономикасының даму деңгейі, салық саясатының ерекшелігі ықпал етеді.

Қазақстан Республикасының Салық кодексінде келесі 5 салық салу қағидасы аталады:

салық тӛлеудің міндеттілігі;

салық салудың белгілігі;

салық салудың әділдігі;

салық жүйесінің біртұтастығы;

салық заңнамасының жариялылығы (СК-ның 4-бабы).

Осы қағидаларды қолдану үшін салық салудың Қазақстан Республикасы Конституциясының азаматтардың құқығына қатысты нормативтік-құқықтық актілерді ресми түрле жариялау қажет деп белгіленген соңғы қағидасын заңды қағидаға жатқызуға болады. Осы қағиданы мемлекет ӛзінің мүддесіне белгілеген, себебі мемлекет салықтардың толық әрі уақытылы тӛленуіне мүдделі болғандықтан, ол салық тӛлеушілерді салық заңнамасының мазмұны туралы хабардар етеді.

13.3. Салық жҥйесінің функциялары

Салық жүйесінің біртұтас бүтін және әрбір жеке салық сияқты бірқатар функциялары бар.

Салық жүйесінің функциялары салықтардың объективтік функцияларының туынды функциясы болып табылады.

Салық теориясында, ең алдымен, қазынашылық функция маңызды рӛл атқарады. Басқа функицялар қатысында қазынашылық және бақылау функциясын қоспағанда қайсыбір басқа функцияларды жоққа шығарудан бастап олардың санын шамадан тыс асыруға дейінгі әр түрлі пікірлер қалыптасқан.

195

Осыған байланысты салық жүйесінің атап ӛтілген қазынашылық, макроэкономикалық (реттеуші), бӛлуші, әлеуметтік, ынталандырушы, бақылау сияқты функцияларының маңызы танымды.

Қазынашылық функция мемлекеттік бюджет жүйесін табыспен қамтамасыз етеді және мемлекеттің ерекше бақылауы мен ықпалында, оның қаржы саясатының ортасында болады.

Мемлекет бюджет (қазынашылық) саясатын іске асырып салық кӛздерін барынша кӛбейтуге тырысады, ал мұның ӛзі салық жүйесі мен салық саясатының басқа да функциялары мен міндеттерінің алдында қазынашылық функциялардың басым болуына әкеп соқтырады.

Салық пен салық саясатының реттеуші функциясы макроэкономикалық процестерді, жиынтық сұраныс пен ұсынысты, ӛсу мен жұмыспен қамтудың қарқынын реттейді.

Салық жүйесінің бӛлуші функциясы бағалармен, табыстармен, пайызбен, акциялар бағамының динамикасымен және т.б. байланысты.

Салықтар ұлттық табысты, заңды және жеке тұлғалардың табысын бӛлудің және қайта бӛлудің аса маңызды құралы болып табылады. Салықтарды бӛлу функциясы табыстарды ғана емес, сонымен бірге капиталды, инвестициялық ресурстарды бӛлуге ықпал етеді.

Салықтардың әлеуметтік функциясы кӛп аспектілі рӛл атқарады. Қазақстан жағдайында салық жүйесінің әлеуметтік функциясы мемлекеттің халық алдындағы едәуір міндеттемені алып жүруімен байланысты. Батыс елдерінде салық жүйесінің жеке меншік қаражат есебінен қаржыландырылатын әлеуметтік функциясын (білім беру, денсаулық сақтау, зейнетақы шығыны, әлеуметтік сақтандыру және т.б.) Қазақстанда салықтар есебінен мемлекет қаржыландырады.

Салықтардың әлеуметтік функциясы салық жеңілдіктері мен салық ставкалары (ҚҚС, корпоративтік салық, жеке тұлғаларға салынатын табыс салығы және т.б.) механизмі арқылы да кӛрінеді, яғни ол салықтың ішкі қолданылу механизміне кіреді

Салық жүйесінің ынталандырушы функциясы аса маңызды, сонымен бірге ең «қиын үйлестірілетін» функция болып табылады. Оның заңды және жеке тұлғалардың экономикалық мүдделерімен тікелей ӛзара ықпалдасуына байланысты ол микроэкономикалық реттеу функциясы деп те аталады. Кез келген басқа функция сияқты ынталандырушы функция салық механизмінің ерекше нысандары мен элементтері, яғни жеңілдіктер мен сыйақылар жүйелері, тыйым салу мен шектеу ставкалары және салық механизмінің басқа да құралдары арқылы қолданылады.

Салықтардың бақылау функциясы қорғаныс функциясын атқарады, ол мемлекет пен кәсіпорындардың салық қатынастарының тыныс-тіршілігін қамтамасыз етеді. Бақылау функциясынсыз салықтардың басқа функциялары жүзеге асырылмайды немесе оларды іске асыру негізсіз. Салықтардың бақылау функциясы құқықтық механизмдерге сүйене отырып мемлекеттік билік пен заңның күшіне бағыну негізінде ғана тиімді іске асырылады.

Қазақстан Республикасында салық жүйесі реформалаудың келесі бірнеше кезеңінен ӛтті.

Бірінші кезеңде (1991 жылғы желтоқсан – 1995 жылғы сәуір) Қазақстанның егемен мемлекет ретіндегі салық жүйесін қалыптастыру міндеті шешілді. Салық салуды құқықтық реттеу үшін базалық болып табылатын Қазақстан Республикасының 1991 жылғы 25 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасын-дағы салық жүйесі туралы» Заңы, сондай-ақ салықтардың жекелеген түрлеріне арналған бірқатар заңдар қабылданды. Салық жүйесіне салықтардың үш түрі кіретін болды:

17 жалпы мемлекеттік салық;

10 жалпыға міндетті жергілікті салық пен жиын;

17 жергілікті салық пен жиын.

Салық жүйесін дамытудың екінші кезеңінде Қазақстан Республикасы Президентінің

«Салықтар мен бюджетке тӛленетін басқа да міндетті тӛлемдер туралы» 1995 жылғы 24 сәуірдегі заң күші бар Жарлығы Қазақстанның меншікті қаржы жүйесінің қалыптасуына ықпал етті. Ең бастысы салық салу жүйесі айтарлықтай оңайлатылып, салықтардың саны 54-тен 11-ге дейін азайтылды, қосылған құн салығы қосылды.

Осының нәтижесінде қоғам мен экономикаға салынатын салық ауырпалығы айтарлықтай жеңілдеп, кейінгі жылдары Қазақстан экономикасының жоғары қарқынмен дамуына септігін тигізді.

Дамудың үшінші кезеңінде, яғни 2001 жылғы 12 маусымда ҚР Салық кодексі қабылданып, ол 2002 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді.

Осы Кодекс біріншіден, жекелеген салық түрлерін, сондай-ақ жиын және тӛлем сияқты тӛлемдерді құқықтық жағынан тәртіптеу; екіншіден, салық заңнамасына салық міндеттемесі,

196

салық ӛкілдігі сияқты жаңа қазіргі заманғы институттарды енгізу қажеттілігі; үшіншіден, салық берешегін ӛтеу механизмін және салық заңнамасын бұзғаны үшін заң жауапкершілігі механизмін жетілдіру мақсатында қажет болды. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде осы бұзушылық үшін жауапкершілік кӛзделген.

Салық жүйесін дамытудың тӛртінші кезеңінде жаңа Салық кодексі қабылданып, ол 2009 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді.

Осы Салық кодексі экономиканы жаңғырту мен әртараптандыруға, бизнестің «кӛлеңкеден»

шығуына ықпал ететін болады.

Жаңа Салық кодексінде:

тікелей іс-қимыл жасау заңының қағидасын іске асыру;

экономиканың шикізат емес секторына түсетін жалпы жүктемені тӛмендету;

экономиканы жаңғыртып, әртараптандыруға ықпал ететін жағдай жасау;

салықтық әкімшілікті жетілдіру мен салық рәсімдерін оңайлату арқылы бизнесті жүргізу жағдайын жақсарту қарастырылады.

13.4. Салықтардың тҥрлері мен жіктелуі

Қазақстан Республикасының жаңа Салық кодексінде салықтардың, жиын-дардың, тӛлемдердің мынадай түрлері белгіленген:

1) салықтар:

корпоративтік табыс салығы;

жеке табыс салығы;

қосылған құн салығы;

акциздер;

экспортқа салынатын ренталық салық;

жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы тӛлемдері мен салықтары;

әлеуметтік салық;

кӛлік құралдарына салынатын салық;

жер салығы;

мүлік салығы;

ойын бизнесінің салығы;

тіркелген салық;

бірыңғай жер салығы;

2) бюджетке тӛленетін басқа да міндетті тӛлемдер:

мемлекеттік баж;

жиындар;

тіркеу жиыны;

автокӛлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жүру жиыны;

аукциондар жиыны;

жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығын беретін лицензиялық жиын;

телевизиялық және радиохабар тарататын ұйымдарға радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат беру жиыны;

тӛлем;

жер телімін пайдалану үшін;

жер үсті кӛздерінің су ресурстарын пайдалану үшін;

қоршаған ортаға эмиссия үшін;

жануарлар әлемін пайдалану үшін;

орманды пайдалану үшін;

ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдалану үшін;

радиожиілік спектрін пайдалану үшін;

қалааралық және (немесе) халықаралық телефон байланысы, сондай-ақ ұялы байланыс үшін;

кеме жүретін су жолдарын пайдалану үшін;

сыртқы кӛрнекі жарнама орналастыру үшін.

Салықтардың құрылымын сипаттау үшін салық жіктемесін пайдалануға болады. Салық жіктемесінің қағидаларына сәйкес салықтардың құрылымы келесідей бӛлінуі мүмкін. Салық салу

197

объектісіне байланысты – тікелей және жанама; ӛндіру деңгейі бойынша (бюджет жүйесінің буыны бойынша) – республикалық, ӛңірлік және жергілікті; тӛлем субъектісіне байланысты – жеке және заңды тұлғалардан; мақсатты тағайындалуына байланысты – жалпы (бюджеттің нақты шығысына функционалдық байланыссыз) және мақсатты; тӛлем кӛзіне – табыстан, сатудан түскен пайда мен түсімнен; алу тәсіліне – кӛзден және салық декларациясынан. Қажет болған жағдайда әрбір салық тобы сол немесе басқа белгі бойынша егжей-тегжейленуі мүмкін. Мысалы, тікелей салықтың құрамында табыс, мүлік, ресурстық (ренталық); жанаманың құрамында – акциздер, олар ӛз кезегінде жеке – жекелеген түрлер мен тауарлық топтарға және әмбебапқа және т.б. бӛлінеді.

Салық жіктемесі тиісті салықтар мен олардың топтарының тиімділігі мен келешектегі маңызын бағалау тұрғысынан, бюджеттің табысын қалыптастырудағы әрбір салықтың және әрбір салық тобының рӛлін анықтауға мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ салық жүйесі мақсатының бағытын анықтауға да септігін тигізеді. Мысалы, жанама салықтардың басым болуы оның қазынашылық міндеттерді шешуге бағытталғанын, сондай-ақ салық жүйесінің негізгі пропорцияларын салыстырып талдау негізінде әлемдік стандарттарға сәйкестігін растайды.

Салық құрылымында олардың тікелей және жанама салыққа бӛлінуінің маңызы бар. Тікелей салықтар салық түрінде жеке және заңды тұлғалардың табысына (пайдасына), табиғи ресурстарға және табыс алуға ықпал ететін басқа да факторларға салынады.

Қазақстан Республикасында тікелей салыққа корпоративтік табыс салығы, жеке табыс салығы, жер қойнауын пайдаланушылардың салығы мен арнайы салықтары; әлеуметтік салық; жер салығы; кӛлік құралдарына салынатын салық; мүлік салығы және т.б. жатады. Салық түсімдерінің құрылымында тікелей салықтардың үлесі біршама жеткілікті және оның 60%-ын құрайды.

Жанама салықтар тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді сату, экспорттық-импорттық және басқа да операциялардан ӛндіріледі. Салық сомалары тауардың бағасына үстеме (акциз бойынша) түрінде немесе пайызда: қосылған құнға (қосылған құн салығы бойынша) анықталады. Салық теориясында жанама салықтар әр түрлі қарастырылады.

Жоғары жанама салық салу сұранысты тежейтін фактор болып табылады, осы салықтардың ауыртпалығының салдарынан экономика ұзақ уақыт бойы құлдырайды. Сонымен бірге жанама салықтар тұтынушылық тауарлар мен қызметтер арқылы ең соңында жанама салықтарды тӛлейтін халыққа ауыртпалық түсіретіндіктен, олар әділетсіз болып саналады. Дегенмен жанама салықтардың бюджет табысы кӛзі ретінде бірқатар жақсы жақтары да жоқ емес. Жанама салықтар тікелей салықпен салыстырғанда жағдаяттың маусымдық ауытқуына, жеке ұдайы ӛндірістің жай- күйіне аз тәуелді, яғни сенімді бюджет кӛзі болып табылады. Сондықтан жанама салықтар әлемдік практикада кеңінен қолданылады, әрбір елдің салық жүйесінде болады және онда айтарлықтай рӛл атқарады. Қазақстанда қосылған құн салығы (ҚҚС) мен акциздер жанама салыққа жатады.

13.5. Салық жҥйесінің тиімділігі

Салық жүйесінің қаржы жүйесі мен жалпыұлттық экономикадағы міндеттерді шешуде алатын орнына байланысты оның тиімділігі проблемасының ма-ңызы артып отыр. Салық жүйесінің тиімділігі деп оның ӛзіне жүктелген функцияларды орындау қабілеті аталады. Осы тұрғыдан алып қарағанда салық жүйесі:

бюджетке салықтардың мемлекеттің ӛзінің экономикалық, әлеуметтік және қоғамдық-саяси функцияларын орындау үшін жеткілікті кӛлемде түсуін;

ұдайы ӛндіріс процестерін кеңейтілген негізде жалғастыру үшін қаржы жағдайын жасауды;

мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатында белгіленген аса маңызды жалпы мемлекеттік міндеттерді басымды ретінде салық заңна-масында тиісінше қарастырылған және басымды міндет ретінде шешуді қамтамасыз еткен жағдайда тиімді болып танылады.

Салық жүйесінің тиімділігін бағалау үшін кешенді кӛрсеткіштер қажет. Салық жүйесі тиімділігінің жалпы ӛлшемі ретінде оның мемлекеттің қаржы әлеуетін тұрақты арттыруды қамтамасыз ету қабілеті қарастырылады.

Бұл ретте салық жүйесінің нәтижелілігін сипаттайтын тікелей кӛрсеткіштер іс жүзінде қолданылмайды. Сондықтан тиімділікті бағалағанда жанама макроэкономикалық кӛрсеткіштер қолданылады. Әдетте, жалпы ішкі ӛнімдегі салықтардың жалпы сомасының ӛзіндік салмағының динамикасы; жалпыұлттық ӛнімге қатысты бюджет тапшылығының деңгейі; жалпы экономика мен салалар бойынша қаржы нәтижелері есепке алынады.

198

Тиімділікті бір жақты қарастырғанда – бұл салықтардың ӛз функцияларын орындау үшін жоғары әлеуметтік мүмкіндіктерінің болуын растайтын оңтайлы жүйе ішіндегі сипаттамалар.

Салық жүйесінің тиімділігін немесе тиімсіздігін анықтайтын жүйе ішіндегі ең маңызды сипаттамаларға салық салудың жалпы деңгейі (жалпыұлттық ӛнімдегі салықтардың ӛзіндік салмағы); тікелей және жа-нама салықтар мен жеке және заңды тұлғалар салықтарының арақатынастары;

салық заңнамасының орнықтылығы (тұрақтылығы); бюджет табысын қалыптастыруда жекелеген салық түрлері мен салық топтарының атқаратын рӛлі; салық салу ставкаларының саралануы мен оның негізділігі; салық жеңілдіктері жүйесі мен оның мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының басымдықтары мен салық тӛлеушілердің мүдделеріне сәйкестігі; санкциялар жүйесінің

сипаты; салық салынатын базаның есептеу қиындығының деңгейі; салық салудан жалтаратын жерлердің болуы; салық заңнамасының сапа деңгейі және т.б. жатады.

Салынатын салықтың ауырлығы салық жүйесінің маңызды сипаттамасы болып табылады, алайда осы ауырлықты есептеудің жалпы қабылданған әдістемесі әзірленген жоқ. Салынатын салықтың ауырлығы жӛнінде әр түрлі түсінік беретін әр алуан кӛрсеткіштер қолданылады. Осы кӛрсеткіштердің арасынан салық тӛлеушілерден барлық ӛндірілген салықтардың алынған жалпы ішкі ӛнімнің мӛлшеріне қатынасы кеңінен пайдаланылады. Кейде осы кӛрсеткіш ретінде салық тӛлеушілер тӛлейтін барлық тӛлемдердің сомасы қолданылады.

Салық тӛлеудің оңтайлы деңгейі кәсіпорындардың (жеке жұмыс істейтін капиталдардың) ұдайы ӛндірісінің, ірі ӛнеркәсіптік-қаржы құрылымдары мен жалпы қоғамдық шаруашылықтардың шектеріне, мүмкіндіктері мен қажеттілігіне байланысты, яғни нақты экономиканың игілігіндегі қаржы ресурстарының жалпы кӛлемінен императивтік (ӛктемдік) тәртіппен неғұрлым аз ресурс алынса, ӛндірістік экономикалық ӛсу үшін соғұрлым мүмкіндік кӛп болады. Алайда іс жүзінде кәсіпорындардан қаржы ресурстары экономиканың жағдайына, яғни саяси (қорғаныс, қауіпсіздік, басқару қажеттілігі), сонымен бірге құрылымдық ӛндірістік факторларға, «адами капиталға» ақша салудың қажеттілігіне, аумақтық-ӛңірлік себептерге, әлеуметтік қажеттілікке байланысты бӛлінеді.

Тиімді салық жүйесін құру жолында оны оңтайландыру – сол немесе басқа міндеттерді шешу үшін салық құралдарын үнемі «үйлестіру» қажеттігі. Ұзақ уақыт бойы оңтайлы тәртіпте, ешқандай елеулі ӛзгеріссіз жұмыс істейтін салық механизмін құру мүмкін емес.

Салық жүйесі жұмыс істейтін орта да, жүйенің ӛзі де қатып қалған конструкция түрінде қалмайды. Салық тұтқалары мен уәждер сол немесе басқа кезеңде қалыптасқан жағдайды ӛзгерту мақсатында қолданылады.

Құралдардың уақытылы әрі оңтайлы жиынтығы келеңсіз жағдайлардың дамуына жол бермейді және қоғам үшін қолайлы процестерді қысқа мерзімде жандандырып ӛрістетуге мүмкіндік береді.

Салықтардың әлеуметтік-экономикалық процестерді реттеуде атқаратын рӛліне қарамастан әрбір экономикалық проблеманы салық шараларының күшімен шешу мүмкін емес. Ауқымында салық тұтқаларын пайдалану қажет болатын салықтардың әрекет ету саласының объективті шектері бар. Осы шектерді жасанды түрде кеңейту нәтиже әкелмейді, сонымен бірге бір проблеманы шешпеу бірқатар басқа проблеманың туындауына әкеп соқтыруы мүмкін. Алайда осы проблеманы тек салық механизмі арқылы шешу мүмкін емес. Ол үшін қаржы, кредит, баға және валюта саясаты саласында келісілген кешенді шаралар, яғни мемлекеттің қолында бар құралдар мен әдістердің барлығын пайдаланған орынды. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің мінез- құлқы кӛптеген факторлардың ықпалымен қалыптасады, соның ішінде салықтар бір ғана және кей кезде басты да емес фактор болып табылады.

Салық жүйесін тиісінше бағаламау және толықтай пайдаланбау оның тиімділігін тӛмендетеді, алайда салықтар және салық жүйесінің мүмкіндіктері мен функцияларын мүлдем асыру, оларды экономикалық дағдарыс кезінде негізгі қаржы-экономикалық проблемалар мен міндеттерді шешеді деп пайымдау салықтарға жүктелген проблемаларды шешуге мүмкіндік бермейді. Қазіргі кезде Қазақстанда салық жүйесіне ерекше назар аударылады, алайда осы жүйені бұдан да тиімді пайдалану үшін қолданылуы тиіс басқа да экономикалық тұтқаларды пайдаланып, тиімді ӛнеркәсіптік саясат жүргізу қажет.

Елбасының «Қазақстан азаматтарының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» атты Қазақстан халқына жолдауында (2008 ж.) Үкі-меттің алдына «салық жҥйесін

199

Қазақстанның дамуының жаңа кезеңінің мақсаттарына сәйкестікке келтіру» міндеті қойылған.

13.6. Салыққа әкімшілік ету

Тиімді салық жүйесін қалыптастыруда мемлекет ең басты рӛл атқарады. Экономиканың қажеттілігі мен мемлекеттің қаржы мүддесіне сай салық заң-намасын қабылдау – қажетті, алайда жеткіліксіз талап. Салық заңнамасының орындалуын қамтамасыз ететін механизмді қалыптастыру осындай маңызды міндет болып табылады.

Салықтан жалтарудың негізгі себебі салынатын салықтың жоғары деңгейі мен табысты жасыру мүмкіндігінің болуы. Сондықтан салық тӛлеуден жалтару ауқымын қысқарту проблемасын шешу үшін салық заңнамасын реттеу, қайшылықтар мен келеңсіздіктерді жою, салық салумен байланысты мәселелерді әр түрлі түсіну мүмкіндігінің, сонымен бірге салықты бақылау проблемасын шешуді қолға алу қажет. Салықты бақылауды арнайы құрылған органдар жүзеге асырады және ол салыққа әкімшілік етудің негізін қалайды.

Қазақстанда салық қызметі органдары мемлекеттің және салық органдары (ӛңіраралық, облыстар, қалалар, аудандар, қалалардағы аудандар бойынша) алдындағы салық міндеттемелерінің орындалуын, салық пен бақылауды қамтамасыз ететін уәкілетті мемлекеттік органнан тұрады.

Қазақстанның заңнамасы бойынша салық қызметі органдары салық тӛлеушілердің құқықтарын сақтап, мемлекеттің мүддесін қорғауға, салық міндеттемелерінің есебін жүргізуге, ұйғарымнамалар бойынша қатаң салық тексерісін жүргізуге, салық құпиясын сақтауға, салық тӛлеушіні әкімшілік айыппұлға және басқа міндеттерге тартуға міндетті.

Сондай-ақ салық органдары салық тӛлеушіден салықты есептеу мен оны тӛлеу жӛніндегі құжаттарды талап етуге, салық құқығын бұзушылық жасалғанын растайтын құжаттарды алуға, сотқа заңды тұлғаны тарату туралы талап беруге, пайда табу үшін пайдаланылатын кез келген объектілерді зерттеуге, мүлікті және басқа да құқықтарды түгендеуді жүргізуге құқылы.

Қазақстан Республикасының Салық кодексінде негізгі салық ережелері жүйеленіп, салық заңнамасының барлық нормалары біріктірілді және Салық кодексінің құрылымына салық органдары мен салық тӛлеушілердің ӛзара қарым-қатынастары айқын тәртіптелген «Салыққа әкімшілік ету» атты дербес бӛлік енгізілді. Салық тӛлеушілерді мемлекеттік реттеу мен оларды тіркеу есепке қоюдың негізгі ережелері бекітіліп, салықты бақылаудың түрлері заңды негізде нақты реттелді.

Салықтық бақылау салық заңнамасының орындалуын қамтамасыз ету процесіндегі аса маңызды элемент болып табылады. Салықты бақылауды салық органдарының лауазымды тұлғалары тексеріс жүргізу, салық тӛлеушілерден түсініктеме алу, есеп пен есептілік деректерін тексеру, үй-жайлар мен аумақтарды қарау арқылы жүргізеді.

13.7. Салық жҥйесін жетілдірудің қайшылықтары мен негізгі бағыттары

Қазіргі уақытқа дейін бұрынғы кеңес кеңістігіндегі елдерде қалыптастырылған салық жүйелері трансформациялық үлгідегі жүйе болып табылады және олар осы қалпында жаңа ұлттық экономикалар қалыптасып жатқан кездегі жалпы экономикалық жүйелердің қазіргі ахуалымен үйлеседі.

Бір жағынан, қолданылатын салық жүйелері кӛп сипаттамалары бойынша (атап айтқанда оларға салық түрлерінің құрамы, салық салынатын негізгі объектілер, салық ставкаларының деңгейлері мен т.б.) салық теориясының негізгі ережелері мен қазіргі заманғы салық салудың әлемдік практикасына жауап береді.

Екінші жағынан, олар әлемдік тенденциялардан салық механизмі арқылы жүзеге асырылатын қайта бӛлу қатынастарының жалпы ауқымының мақсатты бӛлінуі мен салық жүйесінің құрылымынан ауытқып, экономика мен әлеуметтік саланың нақты жағдайын кӛрсетеді. Атап айтқанда, жеке тұлғалардың табысынан тӛленетін салықтар мардымсыз рӛл атқарады, ал бюджет

In document ҦЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА (бет 192-200)

Outline

СӘЙКЕС КЕЛЕТІН ҚҰЖАТТАР