• Ешқандай Нәтиже Табылған Жоқ

Жыршы-жыраулар мектептерінің зерттелуі

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2024

Share "Жыршы-жыраулар мектептерінің зерттелуі"

Copied!
24
0
0

Толық мәтін

(1)

ISSN (Print) 2616-678Х ISSN (Online) 2663-1288

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің

ХАБАРШЫСЫ

BULLETIN

of L.N. Gumilyov

Eurasian National University

ВЕСТНИК

Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева

ФИЛОЛОГИЯ сериясы Серия ФИЛОЛОГИЯ

PHILOLOGY Series

№4(129)/2019

1995 жылдан бастап шығады Издается с 1995 года

Founded in 1995

Жылына 4 рет шығады Выходит 4 раза в год Published 4 times a year

Нұр-Сұлтан, 2019 Nur-Sultan, 2019 Нур-Султан, 2019

(2)

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ. ФИЛОЛОГИЯ сериясы - BULLETIN of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY Series

Бас редакторы Дихан Қамзабекұлы

филология ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА академигі (Қазақстан) Бас редактордың орынбасары Шолпан Жарқынбекова

филология ғылымдарының докторы, проф. (Қазақстан) Редакция алқасы

Аскер оғлы Рамиз ф.ғ.д., проф. (Әзербайжан) Ақматалиев Абдылдажан ф.ғ.д., проф. (Қырғызстан) Аймұхамбет Жанат ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Бахтикиреева Улданай ф.ғ.д., проф. (Ресей) Беженару Людмила ф.ғ.д., проф. (Румыния) Бейсембаева Жанаргүл ф.ғ.к. (Қазақстан) Біжкенова Айгүл ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Жақыпов Жантас ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Журавлева Евгения ф.ғ.д., проф. (Қазақстан)

Жаң Динжиң PhD, проф. (Қытай)

Ескеева Мағрипа ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Ержласун Гүлжанат PhD, проф. (Түркия) Қасқабасов Сейіт ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Негимов Серік ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Нұрғали Қадиша ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Нуриева Фануза ф.ғ.д., проф. (РФ, Татарстан)

Райхл Карл ф.ғ.д., проф. (Германия)

Рахманов Носимхан ф.ғ.д., проф. (Өзбекстан) Риверс Уильям Патрик PhD, проф. (АҚШ) Сәтенова Серіккүл ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Тәжібаева Сәуле ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Тұрысбек Рақымжан ф.ғ.д., проф. (Қазақстан)

Хисамитдинова Фирдаус ф.ғ.д., проф. (РФ, Башқұртстан) Чернявская Валерия ф.ғ.д., проф. (Ресей)

Шәріп Амантай ф.ғ.д., проф. (Қазақстан) Шәріпова Гүлбану ф.ғ.к., доцент м.а. (Қазақстан)

Экиджи Метин PhD, проф. (Түркия)

Янковски Хенрих PhD, проф. (Польша)

Редакцияның мекенжайы: 010008, Қазақстан, Нұр-Сұлтан қ., Қ.Сәтбаев к-сі, 2, 402 каб.

Тел.: +7(7172) 709-500 (ішкі 31-413) E-mail: vest_phil@enu.kz

Жауапты редактор, компьютерде беттеген: Ілияс Құрманғалиев

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы Меншіктенуші: ҚР БжҒМ «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» ШЖҚ РМК

ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігінде 27.03.2018 ж. №16996-Ж тіркеу куәлігімен тіркелген.

Мерзімділігі: жылына 4 рет. Тиражы: 35 дана

Типографияның мекенжайы: 010008, Қазақстан, Нұр-Сұлтан қ., Қажымұқан к-сі, 12/1, тел.: +7(7172)709-500 (ішкі 31413)

© Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

(3)

Editor-in-Chief Dikhan Kamzabekuly

Doctor of philology, аcademician of NAS RK (Kazakhstan) Deputy Editor-in-Chief Zharkynbekova Sholpan

Doctor of philology, Рrof. (Kazakhstan) Editorial board

Asker ogly Ramiz Doctor of philology, Рrof. (Azerbaidzhan) Akmataliyev Аbdildajan Doctor of philology, Рrof. (Kyrgyzstan) Aimukhambet Zhanat Doctor of philology, Рrof. (Кazakhstan) Bakhtikireeva Uldanai Doctor of philology, Рrof . (Russia) Beisembayeva Zhanargul Can. of philology (Кazakhstan) Bezhenaru Lyudmila Doctor of philology, Рrof . (Romania) Bizhkenova Аigul Doctor of philology, Рrof. (Кazakhstan) Chernyavskaya Valeriya Doctor of philology, Рrof. (Russia) Еrzhiasun Güljanat PhD, Prof. (Turkey)

Yeskeyeva Мagripa Doctor of philology, Prof. (Кazakhstan) Henryk Jankowski PhD, Prof. (Poland)

Kaskabassov Seit Doctor of philology, Prof . (Кazakhstan) Khisamitdinova Firdaus Doctor of philology, Prof. (RF, Bashkortostan)

Metin Ekiji PhD, Prof. (Тurkey)

Negimov Serik Doctor of philology, Prof. (Кazakhstan) Nurgali Kadisha Doctor of philology, Prof. (Кazakhstan) Nurieva Fanuza Doctor of philology, Prof. (RF, Tatarstan) Reichl Karl Doctor of philology, Prof. (Germany) Rakhmanov Nasimhon Doctor of philology, Prof. (Uzbekistan) Rivers William Patrick PhD, Prof. (USA)

Satenova Serikkul Doctor of philology, Prof . (Kazakhstan) Sharip Аmantay Doctor of philology, Prof. (Kazakhstan) Sharipova Gulbanu Can. of philology, assos. Prof. (Kazakhstan) Tazhybayeva Saule Doctor of philology, Prof. (Kazakhstan) Turysbek Rakymzhan Doctor of philology, Prof. (Kazakhstan) Zhakypov Zhantas Doctor of philology, Prof. (Кazakhstan) Zhang Dingjing PhD, Prof. (China)

Zhuravleva Yevgeniya Doctor of philology, Prof. (Кazakhstan) Editorial address: 2, Satвayev str., of. 402, Nur-Sultan, Kazakhstan, 010008

Теl.: +7(7172) 709-500 (ext. 31-413) E-mail: vest_phil@enu.kz

Executive editor, computer layout: Іlyas Kurmangalyev Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University PHILOLOGY Series

Owner: Republican State Enterprise in the capacity of economic conduct «L.N.Gumilyov Eurasian National University» Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan

Registered by Ministry of Іnformation and Сommunication of the Republic of Kazakhstan. Registration certificate No 16996-Ж from 27.03.2018

Periodicity: 4 times a year Circulation: 35 copies

Address of printing house: 12/1 Kazhimukan str., Nur-Sultan, Kazakhstan 010008; tel.: +7(7172) 709-500

(ext. 31413) © L.N. Gumilyov Eurasian National University

(4)

Главный редактор Дихан Камзабекулы

доктор филологических наук, академик НАН РК (Казахстан) Зам. главного редактора Шолпан Жаркынбекова

доктор филологических наук, проф. (Казахстан) Редакционная коллегия

Аскероглы Рамиз д.ф.н., проф. (Азербайджан) Акматалиев Абдылдажан д.ф.н., проф. (Киргизстан) Аймухамбет Жанат д.ф.н., проф. (Казахстан) Бахтикиреева Улданай д.ф.н., проф. (Россия) Беженару Людмила д.ф.н., проф. (Румыния) Бейсембаева Жанаргуль к.ф.н. (Казахстан)

Бижкенова Айгуль д.ф.н., проф. (Казахстан) Жакыпов Жантас д.ф.н., проф. (Казахстан) Жан Динжин PhD, проф. (Китай) Журавлева Евгения д.ф.н., проф. (Казахстан) Ескеева Магрипа д.ф.н., проф. (Казахстан) Ержласун Гульжанат PhD, проф. (Турция) Каскабасов Сеит д.ф.н., проф. (Казахстан) Негимов Серик д.ф.н., проф. (Казахстан) Нургали Кадиша д.ф.н., проф. (Казахстан) Нуриева Фануза д.ф.н., проф. (РФ, Татарстан) Райхл Карл д.ф.н., проф. (Германия) Рахманов Насимхон д.ф.н., проф. (Узбекистан) Риверс Уильям Патрик PhD, проф. (США)

Сатенова Сериккуль д.ф.н., проф. (Казахстан) Тажибаева Сауле д.ф.н., проф. (Казахстан) Турысбек Рахимжан д.ф.н., проф. (Казахстан)

Хисамитдинова Фирдаус д.ф.н., проф. (РФ, Башкортостан) Чернявская Валерия д.ф.н., проф. (Россия)

Шарип Амантай д.ф.н., проф. (Казахстан) Шарипова Гульбану к.ф.н., и.о. доцент (Казахстан) Экиджи Метин PhD, проф. (Турция)

Янковский Хенрих PhD, проф. (Польша)

Адрес редакции: 010008, Казахстан, г. Нур-Султан, ул. К.Сатпаева, 2, каб. 402 Тел.:+7(7172) 709-500 (вн. 31-413)

E-mail: vest_phil@enu.kz

Ответственный редактор, компьютерная верстка: Ильяс Курмангалиев

Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия ФИЛОЛОГИЯ Собственник: РГП на ПХВ «Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева» МОН РК Зарегистрирован Министерством информации и коммуникаций РК под номером №16996-Ж от 27.03.2018г.

Периодичность: 4 раза в год Тираж: 35 экземпляров

Адрес типографии: 010008, Казахстан, г. Нур-Султан, ул. Кажимукана, 12/1, тел.: +7(7172)709-500 (вн. 31413)

© Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева

(5)

Мазмұны

Фольклор және әдебиеттану

Азкенова Ж., Оразаева Қ. Н. Гогольдің «Ескілікті помещиктер» повесіндегі Данте архетипі және апостасиясы ... 8-15 Байділдаева Н., Негимов С. Жетес би тағылымы ... 16-23 Бaйтанасова Қ. Мәтін теориясының кейбір мәселелері ... 24-31 Есенова А., Оразбек М. Ғалым Жайлыбай поэзиясындағы жаңа ізденістер ... 32-38 Жапанова М., Нұрманова Ж. Асанәлі Әшімовтің «Арылу прозасы»: жанрлық әртектілігі ... 39-46 Қалиева А., Маукеева А., Рысбаева А. Герольд Бельгердің шығармашылық даралығының қалыптасуы ... 47-52 Қожашев М. Жамбылдың жыршылық өнері: қалыптасуы мен ерекшелігі ... 53-60 Мажиева Н., Балтабаева Н., Юсуп П. Қазақ эпостарында полигамиялық некенің көркем бейнеленуі ... 61-66 Найманбай А. Заман шындығы: ақиқат пен көркемдік шешім сабақтастығы ... 67-72 Саликжанова Ш., Карипжанова Г. Қазіргі қазақ жастар поэзиясындағы қоғам бейнесі ... 73-79 Сайлауова А. Жыршы-жыраулар мектептерінің зерттелуі ... 80-86 Сейсенбиева Э., Мәдібаева Қ., Юсуп А. Ы.Алтынсариннің «Шариат-ул ислам»

еңбегіндегі мұсылман ағартушылығы ... 87-92

Лингвистика және әдістеме

Абдыханова Б., Мейрамбекова Л. Прецедентті есімдер: фольклордың ықпалы және әлем мәдени кеңістігіндегі орны (неміс тілі материалы негізінде) ... 93-98 Біжкенова А., Сәбитова Л. Құрылымдық бөлімшенің ғылыми қызметі - универ-

ситеттің даму компоненттерін зерттеудің маңызды бағытының бірі ретінде ... 99-107 Досжан Г. Кірме сөз мәселелерін зерттеудегі интегративтік тәсілдер ... 108-118 Ербулатова И., Салимов Т. «Тағам» атауы: лексика-семантикалық аядағы

мәдени-таңба бірліктері ... 119-124 Жұмағұлова А., Сыздықова Г. Лингоэкология және медиакеңістік ... 125-132 Жұмаханова А., Біжкенова А. Бағалау - қарым-қатынастың сөйлеу актісі ... 133-140 Ильясова Н. Синтагма – тіл теориясы мен танымды байланыстырушы бірлік .... 141-150 Кадеева М., Дмитрюк Н., Нарожная В.Атаулы грамматикалық категориялар-

дың имплициттілігі ... 151-158 Тулеубаева С. Лингвофилософиялық дәстүр сабақтастығы: әл-Фарабиден

В. фон Гумбольдке дейін ... 159-166 Өтебалиева Г., Қасқабасова Х. Коммуникативтік құзіреттілік - шет тілін оқыту

үдерісін зерттеу аспектісі ... 167-176 Шингарева М., Нарожная В. Рождестволық құттықтауларды талдау ерекше-

лігі - саяси дискурс элементі ... 177-184

Әдеби шолу

Қайыржанов А. Шәкәрім. Шынайы ізгілікті іздеу ... 185-189

(6)

Contents

Folklore and Literary Studies

Azkenova Zh., Urazayeva K. Dante’s archetype and apostasy in the novel of «Old World Landowners» by N. Gogol ... 8-15 Beydildaeva N., Negimov S. Jetes Biy’s Edification ... 16-23 Baitanasova K. On Some Issues of Text Theory ... 24-31 Yessenova А., Orazbek M. The latest research related to the poetry of Galym Zhaylybay ... 32-38 Zhapanova М., Nurmanova Zh. Assanali Ashimov’s «Confession Prose»: Genre Diversity ... 39-46 Kalieva А., Maukeeva А., Rysbaeva А. Formation of Herold Belger’s Creative Individuality ... 47-52 Kozhashev М. Zhambyl’s Poetic Art: Formation and Poetry ... 53-60 Mazhıyeva N., Baltabaeva Nazim, Yussup Р. The Art Image of Polygam Marriage in Kazakh Epics ... 61-66 Naimanbai A. Reality of the Еra: Continuity of Truth and Literary Solutions ... 67-72 Salikzhanova Sh., Karipzhanova G. The image of society in modern Kazakh poetry ... 73-79 Sailauova А. On Research of Zhyrshy-Zhirau Schools ... 80-86 Seisenbiyeva E., Madibayeva K., Yussup A. Muslim Enlightenment in Y. Altynsarin’s Works «Shariat-ul Islam» ... 87-92

Linguistics and methodics

Abdykhanova B., Меirambekova L. Precedent Names: Influence of Folklore and Its Place in World Cultural Space (based on the German language) ... 93-98 Bizhkenova A., Sabitova L. Scientific Activity of Structural Divisions as One of the

Important Components in the Development of a Research University ... 99-107 Doszhan G. Integrative Approaches to Studying Borrowed Words ... 108-118 Yerbulatova I., Salimov Т Culture-Marked Units of the Lexical-Semantic Field «Food» .... 119-124 Zhumagulova А., Syzdykova G. Linguoecology and Media Space ... 125-132 Zhumakhanova А., Bizhkenova А. Evaluation as a Speech act of Communication ... 133-140 Ilyassova N. Syntagma – a Unit Combining Language and Cognitive Theory ... 141-150 Каdеyеvа М., Dmitryuk N., Narozhnaya V. On Implicitness of Nominal Grammatical

Categories ... 151-158 Tuleubayeva S. Linguophilosophy from al-Farabi to V. von Humboldt: Continuity of

Tradition ... 159-166 Utebalieva G. , Kaskabassova Kh. Communicative Competence: As an Aspect in

Studying the Process of a Foreign Language Acquisition ... 167-176 Shingareva M., Narozhnaya V. Peculiarities of Analyzing Christmas Messages as an

Element of Political Discourse ... 177-184

Literature Review

Kairzhanov A. Shakarim. The quest for absolute good ... 185-189

(7)

Содержание

Фольклор и литературоведение

Азкенова Ж., Уразаева К. Дантовский архетип и апостасия в «Старосветских помещиках» Н. Гоголя ... 8-15 Бейдильдаева Н., Негимов С. Назидания Жетес бия ... 16-23 Байтанасова К. О некоторых проблемах теории текста ... 24-31 Есенова А., Оразбек М. Поэзия Галыма Жайлыбая в свете новых исследований ... 32-38 Жапанова М., Нурманова Ж. «Исповедальная проза» Асанали Ашимова:

жанровое многообразие ... 39-46 Калиева А., Маукеева А., Рысбаева А. Становление творческой индивидуаль-

ности Герольда Бельгера ... 47-52 Кожашев М. Поэтическое искусство Жамбыла: становление и особенности... 53-60 Мажиева Н., Балтабаева Н., Юсуп П. Художественное изображение полигам-

ного брака в казахских эпосах ...... 61-66 Найманбай А. Реальность эпохи: преемственность правды и художественного решения ... 67-72 Саликжанова Ш., Карипжанова Г. Образ общества в современной казахской молодежной поэзии ... 73-79 Сайлауова А. Об исследованиях сказительских школ (школ жыршы и жырау) ... 80-86 Сейсенбиева Э., Мадибаева Қ., Юсуп А. Мусульманское просветительство в трудах Ы.Алтынсарина «Шариат-ул ислам» ... 87-92

Лингвистика и методика

Абдыханова Б., Мейрамбекова Л. Прецедентные имена: влияние фольклора и его место в мировом культурном пространстве (на материале немецкого языка) ... 93-98 Бижкенова А., Сабитова Л. Научная деятельность структурных подразделений

как одна из важных составляющих развития исследовательского вуза ... 99-107 Досжан Г. Интегративные подходы к изучению заимствованных слов 108-118 Ербулатова И., Салимов Т. Культурно-маркированные единицы лексико-

семантического поля «Еда» ... 119-124 Жумагулова А., Сыздыкова Г. Лингвоэкология и медиапространство ... 125-132 Жумаханова А., Бижкенова А. Оценка как речевой акт коммуникации ... 133-140 Ильясова Н. Синтагма – единица, связывающая теорию языка и познания ... 141-150 Кадеева М., Дмитрюк Н., Нарожная В. Об имплицитности именных

грамматических категорий ... 151-158 Тулеубаева С. Преемственность традиций в лингвофилософии:

от аль-Фараби к В.фон Гумбольдту ... 159-166 Утебалиева Г., Каскабасова Х. Коммуникативная компетенция как аспект в

изучении процесса усвоения неродного языка ... 167-176 Шингарева М., Нарожная В. Особенности анализа рождественских

поздравлений как элемента политического дискурса ... 177-184

Рецензия

Каиржанов А. Шакарим. Поиски абсолютного добра ... 185-189

(8)

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ.

ФИЛОЛОГИЯ сериясы

80

№4 (129)/2019

ХҒТАР

Арайлым Сайлауова

Л.Н. Гумилев ат. Еуразия ұлттық университеті, Нұр-Сұлтан, Қазақстан (Е-mail: arailymsailauova01@gmail.com)

Жыршы-жыраулар мектептерінің зерттелуі

Аңдатпа. Мақалада жыршылық өнердің көне заманнан бергі шығу тарихынан бастап, аталған тақырыпты түрлі кезеңдерде зерттеген ғалымдардың еңбегі назарға алын- ды. Сондай-ақ жыршылық өнердің руханият әлеміндегі тәрбиелік, тарихи маңызы қарасты- рылып, күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан қазақ даласындағы жыршылық мектеп- тердің ерекшеліктері жазылды. Аталған тақырып негізінде көптеген теориялық еңбектер қаралып, ондағы жыр, жыршы, жыршылық өнер, жыршылық мектеп ұғымдарына сәйкес мағлұматтар жинақталды. Жыршылық мектептердің зерттелуі жайлы тарихи деректер тал- данып, қорытынды пікір жазылды.

Түйін сөздер: жыр, жыршы, жырау, жыршылық дәстүр, жыршылық өнер, жыр- шылық мектеп.

DOI: https://doi.org/10.32523/2616-678X-2019-129-4-80-86 Кіріспе. Жырау – әлі қоғамдық ғылымда зерттелмеген, сыры ашылмаған күрделі ұғым. Жыраулар – қазақ этномәдени дамуының ең бір шешуші, кульминациялық кезеңі – тарих сахнасына «қазақ» атымен шығып дербес хандық құру кезеңін сипаттайтын терең рухани құбылыс. Ол өз жанынан өлең-жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі. Махмұд Қашғари жырау сөзін «йа- рығу», өлең шығарушы, музыкант деп түсіндіреді. Орта ғасырлардағы қазақ поэзиясында жыраулар жетекші рөл атқарды. Олардың шығармалары дидактикалық сипаттағы фило- софиялық толғаулар түрінде келеді. Эпикалық жырлардың қоғамда атқарған қызметі өте ауқымды болған. Жырау толғауларында өзінің замана жайындағы түйгендерін, мораль, эти- ка хақындағы ойларын баяндайды, елеулі қоғамдық әлуметтік мәселелер көтереді. Жырау жаугершілік заманда жорықтарға қатысып, кейде батыр, елбасы бола жүріп, ел қорғау, аза- маттық тақырыптарға арналған өлең-жырлар туғызған. Осы арқылы халықты ерлікке, елдік- ке, батырлық пен әділдікке тәрбиелей отырып, танымдық жағынан да зор қызмет атқарған.

Жыраулар қолданған көркемдік тәсілдер оның поэзиясының ішкі мазмұнына орайлас, сәуегейлік, батагөйшілдік түс көру, ырым айту, табиғат құбылыстарына, т.б жайларға қарай болжамдар жасау – көне дәуір жырауларына тән қасиет. Жырау туындылары адам көңілін дөп басар әсерлілігімен, мірдің оғындай өткірлілігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызған мықтылығымен, қиыннан қиыстырған көркемдігі және қуатты серпінділігімен ерекшеленеді.

Тарих толқынында қанша ауыр кезеңдер мен патшалық заман жағдайында қандай- лық ауыр азапта болса да халық өзінің өлең-жырын, ән-күйлерін шығарып айтуды ешбір тоқтатқан емес. Халықтың ғасырлар бойы басынан кешкен қуанышы мен қайғысы, жақсы өмір, бақытты дүние туралы үміт, армандары, өзінің тіршілігі, тәуелсіздігі жолындағы ер- лік күрестері, сүйіспеншілігі мен өшпенділік сезімдері – барлығы халықтың өлең – жырла- рында, аңыз-ертегі, дастандарында бейнеленген.

Жыраулық өнер де көшпелі қазақ халқының өмірінде айырықша дамыған мәдениет саласы. Жыраулық өнердің тарихи тегі мен генезисі ерте замандардан бастау алады. Ха- лықтың батагөйі, сөз бастайтын шешені, ханға сын айтып, одан қалды кеңесшісіне дейін айналған жыршылардың елдің рухани өміріндегі атқарар рөлі орасан.

(9)

81

№4 (129)/2019

ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия ФИЛОЛОГИЯ - BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY Series

Негізгі бағыт – тақырыпты зерттеген ғалымдардың тұжырымдарын салыстыру. Қа- зақ әдебиетінде жыраулар поэзиясының тұңғыш өкілдері ретінде XV ғасырда өмір сүрген Қыдан тайшы, Шалгез, Асан қайғы, Қазтуған есімдері аталады. XVII–XVIII ғасырларда өмір сүрген Жиембет, Марғасқа, Ақтамберді, Үмбетей жыраулардың поэзиясында отанды қорғау, жат жерді басқыншыларға қарсы күрес тақырыбы ерекше жырланды. XVIII ғасы- рдағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі – Бұқар жырау жыраулық поэзияны жаңа биікке көтеріп, оның тақырып аясын кеңейте түсті.

Жоғарыда айтып өткеніміздей, жыршылық өнердің қазақ халқының руханият әлеміндегі рөлі ауқымды болған. Эпикалық жырлардың өркендеуі, халық арасында таралуы жыршылық мектептерге тәуелді. Қазақ әдебиетінде эпикалық жырлардың рөлі, көркемдігі, жанрлары мен жанрлық түрлері, поэтикалық сипаттары талданып, көп әңгіме болғанымен, олардың бізге жетуіндегі жыршылық мектептер туралы зерттеулер аз. Жыршылық мек- тептің қалыптасуында, айтылуы мен сипатында, таралуында өзіне тән ерекшеліктер бар.

Ол ерекшеліктер белгілі бір тарихи, әлеуметтік алғышарттар негізінде қалыптасқан. Оның бүтін тарихын зерттеу өзекті мәселе. Ол мектептің ежелгі және ең соңғы өкілдері кім, бірнеше буын аралығындағы дәстүр жалғастығына да тереңінен мән беруіміз қажет. Осы мәселелерді қарастырғанда бізге дейінгі жыршылық мектеп, жыршылық дәстүр, жекелеген жыршылар жөніндегі зерттеуді ешқашан аттап өте алмаймыз. Біз олардың ақпараттық, ру- хани, тарихи білім-байлығын алып қалмайынша, ештеңе дей алмасымыз анық. Жыршылық мектептің әдебиетіміз бен фольклортануымызда қарастырыла бастағанына көп болған жоқ.

Бұл тұрғыда алғашқылардың бірі болып Мұхтар Әуезов: «Бұрын жазба әдебиет дамымай тұрған кезде, қазақ-кеңес әдебиетінің алғашқы дәуірлерінде, алдымен халқымыздың бай мұрасы фольклордан үйренуіміз керек, соған сүйеніп жазба әдебиет жасауымыз керек»,-деп жыршылықты үлгі етеді [2, 55 б.]. Сондай-ақ, жыраулардың әрбір сөзінің мақсатыз айтыл- майтынын да атап өткен.

«Жыраулардың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не айтса да, көптің мұңы, көптің жайы туралы айтылады» - дейді Әуезов. Ғалымның ізін жалғастырған Е. Ысмайылов осыған қа- тысты көптеген жайттардың бетін ашып айтып кеткен.

«Тарихи деректерге қарағанда, жырауларды ақындардың ең көне типі деп есептеуге болатын сияқты»,-дейді ол [1, 43 б.]. Яғни ақындықтың бастауы көне замандағы жыршы- лар жырынан таралған. Сонымен қатар, ол кісінің осы мәселеге қатысты айтып кеткен үлкен бір келелі ойы жыршылар типін екіге бөліп қарастыруы.

«Стеротип жыршылар» және «суырып-салма» (импровизатор) жыршылар. Стеро- тип жыршылар дегеніміз – тек қана жаттағанын айтып, соны ғана таратушылар. Ал им- провизатор жыршы дегеніміз – айтыс ақындары, суырып-салу өнерінің шеберлері. Олар жаттаған жырларымен шектеліп қоймай, өзі айтатын нұсқасын шығармашылық тұрғыдан өңдеп, реңін өзгертіп, түлетіп отырып айтады. Стеротип жыршылар көркемдік жағынан импровизатор жыршылардай болмаса да, олардың өздеріне тән артықшылықтары бар. Өй- ткені олар әрбір эпикалық жырдың көне қалыбын бізге жеткізуде үлкен рөл атқарды.

Жыр айтушылық өнердің ішкі сырын, табиғатын, даму, өзгеру тарихын тереңірек білудің бірден-бір жолы оның әр түрлі мектептерін анықтау, олардың өзіндік репертуар, саз (мақам) ерекшеліктерін нақтылау болып табылады. Жалпы қазақ фольклористикасында бұрын жыраулық, жыршылық мектептер тек эпостарды айтушыларды қарастырып келді.

Осы олқылықты кейінгі жылдары Р.Бердібаевтың Сыр бойы, Оңтүстік Қазақстан, Қ.Сы- диқовтың Батыс Қазақстан жыраулық, жыршылық дәстүрлері туралы жазған еңбектері то- лықтырғандай болды.

Қазақ жыраулық, жыршылық мектептері: Батыс Қазақстан, Сыр бойы, Орталық Қа- зақстан, Жетісу, Оңтүстік Қазақстан жыраулық, жыршылық мектептері деп бөлуге бола- ды. Аталған жыршылық мектептерді бір-бірінен ажырататын ерекшеліктерімен қатар бар-

(10)

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ.

ФИЛОЛОГИЯ сериясы

82

№4 (129)/2019

лығына ортақ қасиеттердің да аз емес екенін айта кеткен жөн. Бұл, біріншіден, жыр айту дәстүрінің ежелгі тамыры бір екендігін көрсетсе, екіншіден қазақ халқының тұрмыс-тір- шілігіндегі көшпенділік салдарынан өнер иелерінің араласуы арқасында бір-біріне әсер еткендігін, сол арқылы өнер ауқымын кеңейткендігін аңғартады. Эпос айту дәстүрін сөз еткенде айта кететін тағы бір мәселе, бұл дәстүрдің әр аймақта әр түрлі даму дәрежеде болғандығы. Бұның себебін ғалымдар:

1. Әлеуметтік-тарихи жағдай әсері.

2. Жыраулық жыршылық дәстүрдің даму дәрежесіне байланысты түсіндіреді.

Осының негізінде жыр айту мектептерінің де даму дәрежесі әр түрлі болған.

Оның мысалы, Қашаған, Нұрым, Мұрат, Мұрын секілді ірі эпик айтушылары бар Батыс Қазақстан жыр айту мектебі мен сан қырлы дарындарының арқасында Жетісу жыр айту дәстүрін бұрын-соңды жетпеген дәрежеге көтерген Жамбыл шығармашылығынан көруге болады. Сондай-ақ тарихтың белгілі бір кезеңінде фольклорлық бір жанрдың екіншісін не күшейтіп, не солғындатып отыратыны да белгілі. Мысалы Арқада әншілік, Жетісуда айтыс дәстүрлерінің кейінгі кездерде ерекше дамуы жыр айту өнерін екінші қатарға ысырса, Сыр бойы, Батыс Қазақстандағы өріс алған термешілік жыр айтудың күшеюіне ықпал еткен.

Бұл қызық та, қиындығы көп сырларды жете түсіну үшін әр жыр айту мектебінің тарихына, белді өкілдерінің өмірі мен репертуарына тереңірек үңілген жөн.

Жыр үйрену, үйрету үрдісі қиын да, қызықты, белгілі қалыптасқан дәстүрге сай іске асатын құбылыс. Әр халықта өзіндік ерекшелігі бар бұл әдісті қазақ жырау, жыршылары қалайша жүзеге асырған дегенге қолда бар материалдар тұрғысынан қарағанда байқағаны- мыз шәкірттің ұстаз қасына өз еркімен еріп жүріп жыр үйренгені басты әдіс болған секілді.

Солай бола тұрса да көптеген жыр айтушылардың ешкімге ермей-ақ үлкен жырау, жыршы- ларды жиын-тойларда тыңдап, соларға өз бетімен еліктеп жыр айтуға машықтанғандары да аз болмаған. Бірақ қандай жағдайда жыр айтуды меңгермесін бар айтушы халыққа танымал болар алдында белгілі ірі өнерпаздардан бата алуды көздеген. Кейін ыңғайы келген жерде кімнің алдынан бата алғанын айтып та отырған.

Өткен ғасырдың екінші жарымы мен ХХ ғасырдың басында ғұмыр кешкен көрне- кті ақын Нұралы Нысанбайұлы. Ол өзінің шығармаларының кіріспесінде, әсіресе дастан- дарында өзін «Молда Нұралы» деп таныстырғанымен, ел түсінігіндегі молдалықты кәсіп етпеген. Ақынның өзі де, айналасындағылар да бұл сөзді «оқыған адам» мағынасында қол- данып жүрген. Әкесі Нысанбай баласын кішкентайынан оқытып, молда етіп шығару мақса- тында ауылдағы дін мектебіне береді. Хат танырлық қана білім алған Нұралы кедейліктің дертінен және Қайнақ молданың сабауынан оқуды тастап кетеді. Осы жағдайдан кейін, бар ынтасын ақындық өнер жолына жұмсайды. Ақынның айтыстарынан ең алғаш жарық көр- ген шығармасы қазіргі Қазығұрт тауының етектерінде өткен белгілі Балтакейұлы Мықан ақынмен айтысы үш томнан тұратын «Айтыс» жинағының 1956 жылы шыққан бірінші то- мында жарияланды. Ең негізгі шығармаларның қатарына қосылатын «Сауда ишан» даста- ны 1974 жылы «Жазушы» баспасынан он екі мың дана болып басылып шықты.

Сыр бойы мен қазыналы Қаратау етегін жайлаған өлең өнерінің бір өкілі-Ергөбек Құттыбайұлы. Ақынның «Іздрәсти, Некалай», «Сәлем де туған елдерге», «Қалпеге құда бо- лып ек...», «Айдайды-ау бір шыбықпен бәрімізді», «Не жаздым?» атты шығармалары 1991 жылы жарық көрген Ә.Оспанұлының «Қаратау шайырлары» кітабында толық талданған.

Ергөбек өлеңдерінде кейбір жағдайда сары уайымшылдыққа түсу сарыны сезіледі. Деген- мен, қазақ даласының алуан қырлы тіршілік тынысын толғағанда сол бір қайғы-қасіретке толы зар заманды сынап, қарапайым халықтың қамын қарастырып, жоғын жоқтағысы ке- летін тілегі басым.

Ел аузында Молда Мұса атанып кеткен Мұсабек Байзақұлы бар өмірін Қаратау атырабында өткізген өнер иелерінің бірі. Ол осы күнгі ОҚО, Түркістан ауданына қарасты

(11)

83

№4 (129)/2019

ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия ФИЛОЛОГИЯ - BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY Series

Шоқтас деген жерде 1949 жылы дүниеге келген. Бастапқыда діни оқу жолымен болса да біраз білім алған. Әуелі әкесі ұстаған молдадан хат танып, есейе келе Қарнақ деген қы- стақта Қозы дамылла ашқан дін мектебінде оқиды. Талап тұлпарын жастай мініп, ХІХ ға- сырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүріп, айтулы ақындығымен халық арасына кең мәлім болған Молда Мұса Байзақұлының шығармашылығының зерттелу жайына келер болсақ, бізге дейін зерттеушілер Молда Мұса мұраларын жазылған уақытына қарай топтап, оларды революцияға дейін және одан кейін жазылған шығармалар деп қарастырған. Ал, Әселхан Оспанұлы:

І. Бірде ақынның заманға, өмір-тіршілік мағынасына үніліп толғаған ой түйіндері түрінде, кейде табиғат көріністерін тамашалау сонан әсерленуден туған немесе шынайы махаббатты аңсайтын ұзынды-қысқалы өлеңдері.

ІІ. Жалпы адамгершілік қағидаларын уағыздайтын, белгілі оқиға және шығарманың не кіріспе, не қорытынды бөлімінде берілетін түйіндеу әдісіне құрылған мысалдары.

ІІІ. Айтыстары.

ІV. Дастандары. –деп төрт топқа бөлген [2, 19-20 б.].

«Қазақ топырағында эпикалық жыр айту дәстүрінің ерекше қанат жайып, өзіндік із қалдырып, өрнек салған жері – Батыс Қазақстан. Бұл аймақ шамамен айтсақ Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Орал облыстары мен Қарақалпақ АССР–ның облыстары мен көрші аудан- дарын біріктіреді. Алып шынар секілді тамырын тереңге жайған бұл жыр айту мектебінің аты бізге жеткен алғашқы өкілдері кезінде Ш.Уәлиханов «қазақ-ноғай ұлысының филосо- фы» атаған Асан қайғы Сәбитұлы, Сыпыра және Шәлгез Тіленшіұлы, Қазтуған Сүйінішұлы болған [3, 124 с.].

Солардың бірі Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында дүниеге келген Мұрын жы- рау. 1942 жылы ғалым Есмағамбет Ысмайыловтың бастамасымен Қазақстан Жазушылар одағы мен Ұлттық Ғылым Академиясы тіл-әдебиет бөлімі Маңғыстаудан Мұрын жырауды алдырып, оның жырларын жазып алуды Мариям Хакімжановаға тапсырады. М. Хакімжа- нова «Мұрын жырау туралы есімде қалған естелігінде» жыршының жырларынан бөлек, оның отырыс-тұрысы, мінез-құлқында түртіп алып отырғанын алға тартқан.

«Ұзамай Мұрын жырау да келіп қалды. Құрметтеп қарсы алдық. Қапсағай келген, ашаң жүзді, қарасұр кісі болатын. Сақал-шашы бурыл тартқан. Мен көргенде 82 жаста бо- латын. Көп шешіліп сөйлемейтін сабыр иесі адам еді» [4], – деп жазады.

Мәриям жыраудың айтуы бойынша, 40 мың жолдан астам жыр жазып алған. Олар – «Ала тайлы», «Аңшыбай батыр», «Баба түкті Шашты Әзиз», «Пар-Пария батыр», «Құт- тықия батыр», «Едіге батыр», «Нұрадын батыр», «Мұсахан батыр», «Орақ Мамай батыр»,

«Қарасай – Қази батыр». Бұл жырларды Мұрын жырау Нұрым жыраудан үйреніпті. Атақты Қашаған (Күржұманұлы – К.М.) жыраудан үйренген «Көкше батыр», «Қосай батыр»,

«Шынтасұлы Төрехан батыр», «Асан қайғының аңызы», «Абат батыр», «Тоған батыр»,

«Манаш батыр», «Тұяқбай батыр», «Айсаұлы Ахмет батыр», сонымен бірге «Қарға бойлы Қазтуған» жырында жазып алған.

«Жырау жеке отырғанда еркін көсіле алмай, жырдан кейбір тұстарын ұмытып, қа- лады екен де, керісінше көпшілік жиналған шақта бауырын жазған тұлпардай самғап, үні ашылып, шабытына шабыт қосып, манағы есінен шығып қалған жыр шумақтарын да тө- гіп-төгіп тастайтын көрінеді»,-деп жазады Күлзада Мырзағалиева «Айқын» басылымында жарияланған материалында.

«Жырау домбыраны көбірек тартатын, – деп жазады Мариям. - Оның домбырасы қазіргі домбырадай емес, шағын, жатаған болатын. Көбіне домбырада бұрынғы жорық жы- рларының сарынын беретін күйлерді тартады. Кейде көзін тарс жұмып алып, өзі соған еріп үзік-үзік жырды төгіп-төгіп жіберетін еді.

(12)

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ.

ФИЛОЛОГИЯ сериясы

84

№4 (129)/2019

Жыраудың мінезі қызық болатын. Күндіз не төсекке, не диванға отырмайтын. Сон- дықтан жерге төсеген түкті кілемнің үстіне қалың матрац салып, шынтағына қос жастық қоятынбыз. Есім: (Есмағамбет Ысмайылов – М.К.М.) «Жерде беліңіз ауырады ғой, бір мез- гіл диванға отырыңыз, – десе, - Қойшы, шырағым, біз күн сайын жерге жақындап бара жатқан адамбыз ғой. Анауыңа отырсам, жайдақ атқа мінгендей мазам кетеді » - дейтін [6, 460 б.].

М. Хакімжанованың халық ауыз әдебиеті мұраларын жинаушы болуы кейінгі жастарға үлгі-өнеге. Ақынның бұл ісі әлі де терең зерттеуді керек ететін тың тақырып.

Қорытынды. Қазақ халқының эпикалық мол мұраларын тудыруға, дамытуға, тара- тып айтуға фольклорлық типтер, бақсылар, жырау, ақын, жыршылар, қиссашы, термешілер ерекше қызмет еткен. Күрделі де, қызықты жыр айтушылар тұлғаларын ажырата, функци- яларын нақтылай, олар жырлаған жырлардың кейбірінің нұсқаларын салыстыра зерттей отырып бұл мәселенің әлі де сөз болмаған қырлары, зерттеушісін күтіп жатқан қиын да, қызықты мәселелері көп екенін айта кеткен жөн. Жоғарыда айтып өткеніміздей, жыршылар халық арасында неғұрлым өнегелі із қалдырған творчестволық тұлға. Сондықтан болар, мәдениет пен әдебиеттің кемелденуі тікелей соларға байланысты. Қазақ халқының жыр- шылық дәстүрін дамытып, оны өз аумағы мен мекеніне, лексикалық қорына сай жырлау барысында әр өңірдің өз жыршылық мектептерінің атқаратын қызметі де зор..

Жыршылық өнердің әмбебаптылығы соншалық, оның бойында әрдайым өзгеріс болып отырады. Бәлкім, ұзақ жырларды жырлап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізу кезінде орын алатын құбылыс болар. Сонымен қатар, қазіргі таңда бұрынғыдай ұзақ жырлардың қата- ры сейіліп, оның орнына қысқа толғау, ғибрат, насихат өлеңдер легі көбеюде. Десек те, көпшіліктің ықыласы оянып жатса, жыршылар да жаңаша серпіліске түсуі әбден мүмкін.

Қорыта айтқанда, қазақ жыршыларының орындаушылық дәстүрі әлі де толық ашылмаған дүние. Оның құпия сырларын меңгеріп, халық игілігіне айналдыру – баршамызға ортақ іс.

Әдебиеттер тізімі

1 Ысмайылов Е. Ақындар. / Е. Ысмайлов – Алматы, Қазмемкөркемәдебиет, 1956. – 380 б.

2 Мұқанов С. Айтыс. І том. / С. Мұқанов – Алматы, 1942. – 320 б.

3 Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. / Е. Тұрсынов - Ал- маты: Ғылым, 1976. – 245 б.

4 Әуезов М. Абай Құнанбаев. / М. Әуезов – Алматы: Жазушы, 1971. -287 б.

5 Бердібаев Р. Қазақ эпосы. / Р. Бердібаев – Алматы: Жазушы, 1982. – 227 б.

6 Әбетов Ғ. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. / Ғ. Әбетов – Алматы: Ғылым, 1962. – 324 б.

7 Қоңыратбаев Ә. Сыр шайырлары / Ә. Қоңыратбаев // Жұлдыз, №6, 1959.

8 Байбосынова Ұ. Сыр бойы ақын-жыраулары шығармашылығындағы ғазал жанры / Ұ.

Байбосынова // Хабаршы. Филология сериясы. - №5. - 96 б.

9 Қабдолов З. Сөз өнері. / З. Қабдолов – Алматы: Жазушы, 1985. – 285 б.

10 Ізтілеуов Т. Назым. / Т. Ізтілеуов – Алматы: Жазушы, 1965. – 102 б.

11 Айтыс. ІІ том. – Алматы: Жазушы, 1965. – 330 б.

12 Дәрібайұлы С. Сыр шайырлары поэзиясындағы ежелгі әдебиет дәстүрі: фил. ғыл. канд.

дис. / С. Дәрібайұлы – Алматы, 2000. – 36 б.

13 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. / Р. Бердібаев - Алматы: Мектеп, 1983.

– 319 б.

14 Тәжібаев Ә. Жылдар, ойлар. / Ә. Тәжібаев - Алматы: Жазушы, 1976. - 352 б.

15 Хакімжанова М. Мұрын жыраудың мұрасы. / М. Хакімжанова // «Жалын», – № 8. – 1987.

(13)

85

№4 (129)/2019

ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия ФИЛОЛОГИЯ - BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY Series

Arailym Sailauova

L.N. Gumilyov Eurasian National University, Nur-Sultan, Kazakhstan

On Research of Zhyrshy-Zhirau Schools

Abstract. The article takes into account the work of researchers who studied the history of the origin of the narrative art of zhyrshy and zhyrau at different times. Educational and historical significance of the art of zhyrshy and zhyrau in the spiritual world as well as features of these narrator schools that still exist in the Kazakh steppes were also examined. Based on this topic, a large number of theoretical works were studied is detail, where information was collected on the concepts of “legend” (zhyr), “narrator” (zhyrshy, zhyrau), “narrator art” (art of zhyrshy and zhyrau), and a narrator school (schools of zhyrshy and zhyrau). The historical data on the study of zhyrshy and zhyrau schools was analyzed and a final judgment was drawn.

Key words: legend (zhyr), narrator (zhyrshy, zhyrau), narrator tradition (traditions of zhyrshy, zhyrau), narrator art (art of zhyrshy and zhyrau), narrator school (schools of zhyrshy and zhyrau).

Арайлым Сайлауова

Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, Нур-Султан, Казахстан

Об исследованиях сказительских школ (школ жыршы и жырау)

Аннотация. В статье учтены работы ученых, изучавших историю происхождения сказительского искусства жыршы и жырау в разное время. Также были рассмотрены вос- питательное, историческое значение искусства жыршы и жырау в духовном мире, особен- ности данных сказительских школ, которые существуют по сей день в казахских степях. На основе этой темы было рассмотрено большое количество теоретических работ, в которых были собраны сведения о понятиях «сказание» (жыр), «сказитель» (жыршы, жырау), «ска- зительское искусство» (искусство жыршы и жырау), сказительская школа (школы жыршы и жырау). Проанализированы исторические данные по исследованию школ жыршы и жырау, выведено заключительное суждение.

Ключевые слова: сказание (жыр), сказитель (жыршы, жырау), сказительская тра- диция (традиции жыршы, жырау), сказительское искусство (искусство жыршы и жырау), сказительская школа (искусство жыршы и жырау).

References

1 Ismailov E. Aqındar [Poets], (Qazmemkoradebiet, Almaty, 1956, 380 p.). [in Kazakh]

2 Mukanov S. Aitys. I tom [Aitys. Volume I], (Almaty, 1942, 320 p.). [In Kazakh]

3 Tursunov E. Indigenous representatives of the Kazakh oral literature [], (Science, Almaty, 1976, 320 p.). [In Kazakh]

4 Auezov M. Abaі Kunanbayev [Abay Kunanbayev], (Zhazushy, Almaty, 1971, 287 p.). [In Kazakh]

5 Berdibayev R. Qazaq еposу [The Kazakh epos], (Zhazushy, Almaty, 1982, 227 p.). [In Kazakh]

6 Abetov G. Adebiettanu sozdigi [Dictionary of literary criticism terms], (Gylym, Almaty, 1962, 324 p.). [In Kazakh]

7 Konyratbayev A. Syr shaiyrlary [Cheese gums], (Zhuldyz, 6, 1959.). [In Kazakh]

(14)

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ.

ФИЛОЛОГИЯ сериясы

86

№4 (129)/2019

8 Baibosynova U. Sır boiy aqyn-zhıraulary shygarmashylıkındagy gazal zhanrı [Zhazal genre in the works of akyn-zhyrau throughout the Syrland], (Herald. Philology series, 5, 96 p.). [In Kazakh]

9 Kabdolov Z. oneri [The art of speech], (Zhazushy, Almaty, 1985, 285 p.). [In Kazakh]

10 Iztleuov T. Nazym [Nazym], (Zhazushy, Almaty, 1965, 102 p.). [In Kazakh]

11 Aitys. Tom II [Aitys. T. II], (Zhazushy, Almaty, 1965, 330 p.). [In Kazakh]

12 Daribayevich S. Syr shairlary poeziyasyndagy ezhelgi adebiet dasturi: fil. gyl. kand. dis [An ancient literary tradition in the poetry of Syrland resins:. Phil. science cand. dis.], (Almaty, 2000, 36 p.). [In Kazakh]

13 Berdibaiev R. Sarkyrmas kazyna [Endless treasures], (Mektep, Almaty, 1983, 319 p.). [In Kazakh]

14 Tazhibaev A. Zhyldar, oilar [Years, thoughts], (Zhazushy, Almaty, 1976, 352 p.). [In Kazakh]

15 Khakimzhanova M. Muryn zhyrau murasy [Muryn zhyrau legacy], (Zhalyn, (8), 1987.). [In Kazakh]

Автор туралы мәлімет:

Сайлауова Арайлым - Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, филология факультетінің магистрi, Нұр-Сұлтан, Қазақстан.

Sailauova Arailym - L.N. Gumilyov Eurasian National University, Master of Philology, Nur- Sultan, Kazakhstan.

(15)

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ.

ФИЛОЛОГИЯ сериясы

190

№4 (129)/2019

«Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы.

Филология сериясы» журналында мақала жариялау ережесі

1. Журналдың мақсаты. Филология ғылымдарының өзекті мәселелерін, тіл және әдебиетті оқыту әдістемелерін және де ғылыми конференциялардың ең маңызды материал- дарын, библиографиялық шолу мен сын пікірлерді көрсететін әдебиеттану және тілтану саласындағы мұқият тексеруден өткен ғылыми жұмыстарды жариялау.

2. Журналда мақаланы жариялаушы автор Ғылыми басылымдар бөліміне (мекен- жайы: 010008, Қазақстан, Нұр-Сұлтан қаласы, Қ.Сәтпаев көшесі, 2, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Бас ғимарат, 402 кабинет) қолжазбаның қол қойылған бір дана қағаз нұсқасын тапсыру және Word форматындағы электронды нұсқасын vest_phil@enu.kz электрондық поштасына жіберу қажет. Қағазға басылған мақала мәтіні мен электронды нұсқасы бірдей болулары қажет. Мақаламен бірге автордың жұмыс орнынан алынған Ілеспе хат та тапсырылуы қажет. Мақалалар қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде қабылданады.

3. Авторлардың редакцияға мақалаларды жіберуі «Л.Н. Гумилев атындағы Еура- зия ұлттық университетінің Хабаршысында» басуға және шет тіліне аударып, қайта басуға келісімін білдіреді. Автор мақаланы редакцияға жіберу арқылы өз туралы мәлімет- тің дұрыстығына, мақала көшірілмегендігіне (плагиаттың жоқтығына) және басқа да заң- сыз көшірмелердің жоқтығына, барлық көшірмелердің, кестелердің, сұлбалардың, иллю- страциялардың тиісті түрде рәсімделгеніне кепілдеме береді.

4. Ұсынылатын мақала көлемі (жекедеректер мен әдебиеттер тізімін қоса):

- мақалалар үшін - 8 беттен 16 бетке дейін;

- сын пікірлер (монографияға, кітапқа) және конференция туралы пікір - 6 дан 12 бетке дейін.

5. Мақалаға қойылатын талаптар:

Microsoft Word (docx) форматындағы файлда;

Times New Roman шрифінде;

– жақтау жолағы 2х2х2х2;

– 1,5 жоларалық интервалы;

– 14 кегл;

– мәтінді жақтау көлеміне сәйкестендіру керек;

– Әрбір азатжол қызыл сызықтан басталуы қажет (1 см шегініс);

транслитерация Library of Congress (LC) жүйесінде жасалуы керек.

Мақаланың құрылымы:

ХҒТАР http://grnti.ru/ - бірінші жолдың сол жақтауында;

Автор(лар)дың аты-жөні – жолдың ортасында қою әріппен жазылады;

Мекеменің толық атауы, қаласы, мемлекеті (егер авторлар әртүрлі мекемелерде жұмыс істесе, онда автордың тегі мен тиісті мекеменің қасында бірдей белгіше қойылады) Автор(лар)дың Е-mail-ы – жақша ішінде (курсивпен);

Мақала атауы – жолдың ортасында (жартылай қою кіші әріппен жазылады)

Аңдатпа – (100-200 сөз) формуласыз, мақаланың атауын мейлінше қайталамауы қажет; әдебиеттерге сілтемелер болмауы қажет; мақаланың құрылысын (кіріспе, зерттеу әдіснамасы мен әдістемесі, зерттеу нәтижелері, қорытынды) сақтай отырып, мақаланың қысқаша мазмұны берілуі қажет.

Түйін сөздер («Түйін сөздер» сөз тіркесі жартылай қоюмен белгіленеді) (5-8 сөз немесе сөз тіркестері) - Түйін сөздер зерттеу тақырыбын өте дәл бейнелеу керек, сонымен қатар, ақпараттық-іздестіру жүйелерінде мақаланы жеңіл табуға мүмкіндік беретін мақала мәтінің терминдерін және де басқа маңызды ұғымдарды қамтуы қажет.

Мақаланың негізгі мәтіні кіріспені, мақсат пен міндеттерді қоюылуын, зерттеу тақырыбы бойынша жұмыстардың шолуын, зерттеу әдістерін, нәтижелері/талқылауы,

Ақпарат көздері

СӘЙКЕС КЕЛЕТІН ҚҰЖАТТАР

Адрес редакции: 010008, Казахстан, г. 402, Евразийский национальный университет имени Л.Н. Мендыбаева.. Вестник

Адрес редакции: 010008, Казахстан, г. 402, Евразийский национальный университет имени Л.Н. Мендыбаева.. Вестник

1) РГП ПХВ «Евразийский национальный университет имени Л.Н.. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің

“гуманитарлы географияның” синонимі ретінде жиі қабылданады. Мәдени географияға қарағанда,.. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық

ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева - Серия ФИЛОЛОГИЯ BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY

ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева - Серия ФИЛОЛОГИЯ BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY

ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева - Серия ФИЛОЛОГИЯ BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University. PHILOLOGY

Gumilyov Eurasian National University ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н.. ЭКОЛОГИЯ сериясы